Đa dạng hóa sinh kế mở lối nâng cao thu nhập cho nông dân trong bối cảnh biến đổi khí hậu

Từ xu hướng chuyển dịch đến chiến lược thích ứng của nông hộ

Những biến động về thời tiết, xâm nhập mặn, hạn hán hay thị trường nông sản bấp bênh đang buộc các hộ gia đình nông thôn phải tìm kiếm những hướng đi mới nhằm duy trì thu nhập và giảm thiểu rủi ro. Trong bối cảnh đó, đa dạng hóa sinh kế nổi lên như một chiến lược quan trọng, không chỉ giúp phân tán rủi ro mà còn mở rộng cơ hội kinh tế cho người dân.

Trong hơn hai thập kỷ qua, cơ cấu sinh kế tại khu vực nông thôn Việt Nam đã có nhiều thay đổi đáng kể. Nếu như trước đây phần lớn hộ gia đình phụ thuộc gần như hoàn toàn vào sản xuất nông nghiệp, thì hiện nay, các hoạt động phi nông nghiệp như buôn bán nhỏ, dịch vụ, lao động công nghiệp hay việc làm thời vụ đã trở thành nguồn thu quan trọng.

Sự chuyển dịch này phản ánh không chỉ quá trình phát triển kinh tế mà còn là phản ứng tự nhiên của người dân trước những rủi ro ngày càng lớn trong sản xuất nông nghiệp. Tại những khu vực dễ bị tổn thương như Đồng bằng sông Cửu Long, đa dạng hóa sinh kế không còn là lựa chọn mang tính cải thiện thu nhập đơn thuần, mà đã trở thành một chiến lược thích ứng mang tính “sinh tồn”.

Việc kết hợp nhiều nguồn thu trong cùng một hộ gia đình giúp giảm phụ thuộc vào một lĩnh vực duy nhất, từ đó hạn chế tác động của các cú sốc như thiên tai hay biến động giá cả. Đây cũng là lý do vì sao đa dạng hóa sinh kế đã được đưa vào các chương trình chính sách lớn của Chính phủ, trong đó có Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021 đến 2025.

Tín dụng và nguồn lực trở thành đòn bẩy cho thu nhập

Dựa trên dữ liệu khảo sát 182 hộ gia đình trong vòng 5 năm, nghiên cứu đã tiến hành phân tích mức độ đa dạng hóa sinh kế và tác động của nó đến thu nhập tổng thể. Kết quả cho thấy, các hộ gia đình có mức độ đa dạng hóa cao thường đạt thu nhập tốt hơn, không chỉ ở lĩnh vực phi nông nghiệp mà cả trong sản xuất nông nghiệp.

Điều đáng chú ý là mối quan hệ giữa hai nguồn thu này mang tính bổ trợ lẫn nhau. Thu nhập từ các hoạt động phi nông nghiệp giúp hộ gia đình có thêm nguồn lực để tái đầu tư vào sản xuất, trong khi nông nghiệp vẫn đóng vai trò nền tảng ổn định. Sự kết hợp này tạo nên một cấu trúc thu nhập linh hoạt và bền vững hơn.

Bên cạnh đó, khả năng tiếp cận tín dụng được xác định là yếu tố quan trọng giúp nâng cao hiệu quả của đa dạng hóa sinh kế. Khi có vốn, các hộ gia đình có thể mở rộng kinh doanh, đầu tư vào dịch vụ hoặc tham gia sâu hơn vào thị trường lao động. Tín dụng, đặc biệt là tín dụng vi mô, vì vậy đóng vai trò như một đòn bẩy, giúp khuếch đại tác động tích cực của chiến lược sinh kế.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều hộ nông dân vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn vốn do thiếu tài sản thế chấp hoặc hạn chế về kiến thức tài chính. Điều này đặt ra yêu cầu phải kết hợp giữa hỗ trợ tín dụng và nâng cao năng lực quản lý tài chính, nhằm đảm bảo nguồn vốn được sử dụng hiệu quả.

Trước hết, cần ưu tiên hỗ trợ nhóm hộ có thu nhập thấp và phụ thuộc nhiều vào nông nghiệp, bởi chỉ cần một sự gia tăng nhỏ trong thu nhập phi nông nghiệp cũng có thể tạo ra tác động đáng kể đến tổng thu nhập. Các chương trình đào tạo nghề ngắn hạn, hỗ trợ chuyển đổi việc làm và tín dụng ưu đãi nên được triển khai theo hướng nhắm đúng đối tượng để tạo hiệu ứng lan tỏa.

Bên cạnh đó, việc mở rộng tín dụng vi mô cần đi kèm với đào tạo kỹ năng và hướng dẫn sử dụng vốn. Sự kết hợp giữa các chương trình tín dụng của Ngân hàng Chính sách Xã hội với các hoạt động đào tạo khởi nghiệp nông thôn có thể giúp nâng cao hiệu quả và giảm rủi ro cho người vay.

Một hướng đi quan trọng khác là thúc đẩy các mô hình sinh kế thích ứng với biến đổi khí hậu. Các mô hình sản xuất đa dạng, kết hợp giữa nông nghiệp, dịch vụ và chế biến, không chỉ giúp tăng thu nhập mà còn giảm thiểu tác động của thiên tai. Đồng thời, việc phát triển du lịch nông thôn, dịch vụ hậu cần nông sản hay các ngành nghề phụ cũng mở ra nhiều cơ hội mới cho người dân.

Cuối cùng, đầu tư vào hạ tầng và tăng cường kết nối xã hội đóng vai trò nền tảng. Hệ thống giao thông, thông tin, thị trường và các mạng lưới cộng đồng có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng đa dạng hóa sinh kế và tiếp cận cơ hội kinh tế. Khi các yếu tố này được cải thiện, người nông dân sẽ có nhiều điều kiện hơn để mở rộng hoạt động và nâng cao thu nhập.

Có thể thấy, đa dạng hóa sinh kế không còn là một xu hướng mang tính tự phát, mà đã trở thành một chiến lược phát triển có cơ sở khoa học và thực tiễn rõ ràng. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, việc chuyển từ tư duy “tăng năng suất” sang “tăng khả năng thích ứng và đa dạng hóa thu nhập” là hướng đi tất yếu.

TS. Ngô Minh Vũ, ThS. Nguyễn Hoàng Long, ThS Nguyễn Quốc Bình – Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (UEH)