Chiến lược xuất khẩu gạo, từ số lượng sang giá trị bền vững

Áp lực thị trường và những biến số từ địa chính trị

Quý I/2026, ngành xuất bản lúa gạo Việt Nam đang đối mặt với một bức tranh tương phản đầy thách thức. Số liệu từ Cục Hải quan tính đến giữa tháng 3 cho thấy một thực tế đáng suy ngẫm là sản lượng xuất khẩu đạt khoảng 1,74 triệu tấn, tăng 2,3% so với cùng kỳ năm trước, nhưng kim ngạch thu về lại sụt giảm tới 8,7%, chỉ đạt 826,2 triệu USD.

Với giá xuất khẩu bình quân rơi xuống mức 477,6 USD mỗi tấn, thấp hơn 10,7% so với năm 2025, ngành gạo đang phải gồng mình trước xu hướng giảm giá chung của thị trường thế giới và sự cạnh tranh khốc liệt từ các cường quốc xuất khẩu như Thái Lan, Ấn Độ hay Pakistan.

Ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu thuộc Bộ Công Thương, nhận định dù nhu cầu thế giới vẫn duy trì ở mức cao nhưng sự phân hóa đang diễn ra ngày càng mạnh mẽ. Một biến số mới xuất hiện từ cuối tháng 2 năm 2026 là những xung đột tại khu vực Trung Đông đã tác động trực tiếp đến dòng chảy giao thương.

Chi phí logistics quốc tế tăng vọt do phí bảo hiểm leo thang và thời gian vận tải kéo dài đã siết chặt nguồn cung đầu vào, tạo ra áp lực chi phí đẩy lên vai các doanh nghiệp xuất khẩu. Trong khi đó, vụ Đông Xuân 2025-2026 đang bước vào giai đoạn thu hoạch rộ, lượng gạo hàng hóa dồi dào càng khiến áp lực tiêu thụ và giữ giá trở nên căng thẳng hơn bao giờ hết.

Dù vậy, thị trường vẫn ghi nhận những tín hiệu lạc quan từ sự quay trở lại của các đối tác truyền thống. Việc Philippines tái khởi động các hợp đồng nhập khẩu từ đầu năm cùng những điều chỉnh về thuế suất là cơ hội vàng để Việt Nam củng cố vị thế tại thị trường lớn nhất này. Bên cạnh đó, các thị trường như Trung Quốc, Bangladesh và khu vực châu Phi cũng bắt đầu có dấu hiệu tăng trưởng tích cực trở lại.

Tuy nhiên, sự phụ thuộc quá lớn vào một vài thị trường truyền thống đang bộc lộ những rủi ro nhất định khi cấu trúc tiêu dùng thế giới thay đổi. Điều này đòi hỏi một tư duy xuất khẩu mới, không chỉ dựa vào số lượng mà phải tập trung vào việc định vị lại phân khúc sản phẩm.

Đa dạng hóa thị trường và bài toán liên kết chuỗi giá trị

Để giải quyết bài toán sụt giảm giá trị, các chuyên gia và lãnh đạo ngành đều đồng nhất cho rằng đa dạng hóa thị trường là yêu cầu mang tính sống còn. Theo ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam, trong khi giữ vững các thị trường chủ lực như Philippines, ngành gạo cần mạnh dạn mở rộng hiện diện tại các thị trường có dư địa tăng trưởng và sức mua lớn như Nhật Bản, Hàn Quốc hay các dòng gạo cao cấp tại Trung Quốc.

Đây là những khu vực đòi hỏi tiêu chuẩn khắt khe về chất lượng nhưng lại sẵn sàng chi trả mức giá cao cho các dòng gạo thơm, gạo chế biến sâu có giá trị gia tăng lớn. Chuyển dịch từ bán gạo thô sang bán thương hiệu và sản phẩm chế biến chính là con đường để thoát khỏi vòng xoáy giảm giá toàn cầu.

Giải pháp căn cơ nhất lúc này nằm ở việc thúc đẩy liên kết chuỗi từ sản xuất tới chế biến và tiêu thụ. Việc xây dựng một cơ chế thu mua tạm trữ đủ mạnh, kết hợp với các chính sách hỗ trợ lãi suất ưu đãi và mở rộng hạn mức tín dụng sẽ giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong việc điều tiết nguồn cung, tránh tình trạng bị ép giá khi vào vụ thu hoạch rộ.

Đồng thời, việc kiểm soát hợp lý gạo nhập khẩu cũng cần được thực hiện quyết liệt để bảo vệ sản xuất trong nước mà vẫn đảm bảo tuân thủ các cam kết quốc tế. Sự vào cuộc của Bộ Công Thương thông qua Chỉ thị số 08 đã phát đi một thông điệp mạnh mẽ về việc định hướng lại chiến lược xuất khẩu theo hướng bền vững và hiệu quả hơn.

Nhìn về dài hạn, ngành lúa gạo Việt Nam cần phải trở thành một mắt xích không thể thay thế trong an ninh lương thực toàn cầu bằng chất lượng và sự tin cậy. Đẩy mạnh xúc tiến thương mại không chỉ dừng lại ở việc tìm kiếm đơn hàng mà phải là quảng bá một hệ sinh thái sản xuất lúa gạo xanh, giảm phát thải, phù hợp với xu hướng tiêu dùng bền vững của thế giới.

Khi niềm tin về thương hiệu gạo Việt được xác lập vững chắc, sức ép từ các đối thủ cạnh tranh sẽ giảm bớt và giá trị hạt gạo sẽ được trả về đúng với vị thế của nó. Sự linh hoạt trong điều hành cùng với khát vọng nâng tầm nông sản Việt sẽ là động lực để ngành gạo vượt qua khúc quanh của thị trường và tiến tới những cột mốc kim ngạch mới trong tương lai.