Cách mạng cho giao thông xanh

Theo số liệu của Ngân hàng Thế giới, giao thông đường bộ chiếm đến 85% tổng phát thải khí nhà kính của ngành giao thông vận tải Việt Nam. Với hơn 70 triệu xe máy xăng, rõ ràng đây là một trong những tác nhân chính gây ô nhiễm không khí và biến đổi khí hậu.

Đáng lo ngại hơn, Ngân hàng Thế giới dự báo xe máy vẫn sẽ là phương tiện giao thông chính tại Việt Nam đến năm 2035, với khoảng 32 triệu xe máy các loại sẽ được bán ra trong giai đoạn này. Thậm chí đến năm 2040, tổng lượng xe máy đăng ký cả nước có thể lên tới 110 triệu chiếc trên tổng số 128 triệu dân. Con số này tô thêm vào bức tranh môi trường những áp lực lớn nếu không có chiến lược thay đổi.

Để đối phó với thách thức này, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Chương trình hành động về chuyển đổi năng lượng xanh trong ngành giao thông vận tải (Quyết định 876/QĐ-TTg, tháng 7/2022). Lộ trình rất rõ ràng đến năm 2040, từng bước hạn chế và tiến tới dừng sản xuất, lắp ráp, nhập khẩu xe cơ giới sử dụng nhiên liệu hóa thạch. Đến năm 2050, 100% phương tiện giao thông cơ giới đường bộ phải chuyển sang sử dụng điện và năng lượng xanh.

Tuy nhiên, tham vọng này đòi hỏi một nỗ lực phi thường. Các chuyên gia Ngân hàng Thế giới tính toán, để đạt mục tiêu giảm phát thải, doanh số xe máy điện phải đạt 12-16 triệu chiếc trong giai đoạn 2024-2035, tức là trung bình 1-1,3 triệu xe máy điện mỗi năm.

Trong khi đó, doanh số năm 2024 chỉ đạt khoảng 400 ngàn xe. Rõ ràng, nếu không có chính sách can thiệp mạnh mẽ, mục tiêu này sẽ khó trở thành hiện thực, bởi dự báo tăng trưởng tự nhiên của xe điện hai bánh chỉ đạt đỉnh khoảng 515 ngàn xe/năm vào năm 2030. Khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế đang là một hố sâu cần được lấp đầy bằng những giải pháp đột phá.

Thị trường xe máy điện tại Việt Nam đã khá sôi động với sự đa dạng về mẫu mã và giá cả, và người tiêu dùng, đặc biệt ở thành thị, cũng có mức độ đón nhận cao. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất vẫn là giá bán. Xe máy điện sử dụng pin Li-ion (cho hiệu suất tương đương xe tay ga xăng) có giá cao hơn đáng kể. Trong khi đó, xe dùng pin a-xít chì, dù giá tương đương xe xăng, lại không đạt được hiệu suất vận hành mong muốn, khiến người tiêu dùng còn e ngại.

Bên cạnh đó, mối lo ngại về an toàn pin, đặc biệt là nguy cơ cháy nổ hay điện giật, cũng là một điểm trừ lớn. Những yếu tố này đang tạo ra một "ngưỡng tâm lý" khiến người dân chần chừ thay đổi thói quen di chuyển hàng chục năm qua.

Để vượt qua những rào cản này, cần có các biện pháp can thiệp chính sách then chốt, tạo ra một "cú hích" thực sự cho thị trường.

Theo các chuyên gia, Chính phủ cần công bố các mục tiêu cụ thể về tỷ lệ sử dụng xe máy điện trong thời gian tới. Như ông Andy Wong, Phó Chủ tịch cấp cao Tập đoàn Avnet châu Á, nhận định, Việt Nam cần có lộ trình cụ thể và quyết liệt, giống như các nước lân cận. Một lộ trình rõ ràng, minh bạch sẽ là kim chỉ nam cho cả nhà sản xuất lẫn người tiêu dùng.

Đồng thời, hỗ trợ tài chính trực tiếp giảm chênh lệch giá bằng cách cung cấp trợ cấp trực tiếp cho người tiêu dùng khi mua xe máy điện, có thể đưa ra các khoản trợ cấp cho ngân hàng để cung cấp lãi suất ưu đãi cho vay mua xe máy điện. Đây là đòn bẩy kinh tế quan trọng để chuyển đổi quyết định mua sắm.

Cùng với đó, tạo ra các lợi ích rõ ràng cho người sử dụng xe điện như dành làn đường riêng, ưu tiên chỗ gửi xe, ưu tiên đăng ký, hoặc quy hoạch khu vực dành riêng cho xe điện trong đô thị. Những ưu đãi này sẽ xây dựng "văn hóa xe điện" và nâng cao tính tiện dụng.

Liên quan đến Chương trình đổi cũ lấy mới, cũng cần khuyến khích người dân loại bỏ xe máy xăng cũ bằng các chương trình đổi xe, vừa thúc đẩy tiêu thụ xe điện vừa giảm lượng xe cũ phát thải cao. Đây là giải pháp "một mũi tên trúng hai đích" cho cả kinh tế và môi trường.

Một trong những vấn đề quan trọng là hoàn thiện hạ tầng và tiêu chuẩn với việc đầu tư vào mạng lưới trạm sạc công cộng tiện lợi, thống nhất tiêu chuẩn an toàn cho pin và quy trình kiểm định xe máy điện để nâng cao niềm tin cho người dùng. Pin và sạc là "linh hồn" của xe điện, sự an toàn và tiện lợi của chúng sẽ quyết định thành công của quá trình chuyển đổi.

Chuyển đổi sang xe máy điện không chỉ là một yêu cầu về môi trường mà còn mang lại lợi ích kép cho Việt Nam. Về kinh tế, việc thúc đẩy ngành công nghiệp xe điện sẽ tạo ra nhiều cơ hội việc làm mới, thu hút đầu tư vào công nghệ pin và sản xuất xe.

Về môi trường, việc giảm hàng chục triệu tấn khí thải mỗi năm sẽ cải thiện chất lượng không khí ở các đô thị lớn, trực tiếp nâng cao sức khỏe cộng đồng. Một không gian sống ít ô nhiễm hơn sẽ trực tiếp nâng cao chất lượng cuộc sống, giảm gánh nặng y tế từ các bệnh hô hấp và tim mạch.

Việt Nam có lợi thế với thị trường xe máy khổng lồ và mức độ chấp nhận công nghệ mới của người dân khá cao. Với một lộ trình rõ ràng, chính sách hỗ trợ mạnh mẽ, và sự hợp tác giữa Chính phủ, doanh nghiệp, cùng ý thức của người dân, kỷ nguyên xe máy điện không chỉ là một mục tiêu mà sẽ là một hiện thực gần kề, đưa Việt Nam tiến gần hơn tới mục tiêu Net Zero vào năm 2050 và một tương lai xanh bền vững.

Đây không chỉ là một cuộc cách mạng về phương tiện di chuyển, mà còn là một bước chuyển mình về tư duy, về trách nhiệm của mỗi cá nhân và cả quốc gia trong việc xây dựng một tương lai xanh và bền vững.