Bước chuyển mình từ tiềm năng công nghệ đến giá trị thực

Khoảng cách từ chính sách đến thực tiễn và bài toán định giá

Công cuộc chuyển đổi số tại Việt Nam đang đứng trước một bước ngoặt sau giai đoạn thiết lập hạ tầng với hàng loạt cơ sở dữ liệu quốc gia quy mô lớn, việc mở rộng dịch vụ công trực tuyến và đưa các ứng dụng số cơ bản vào đời sống, thước đo thành công hiện nay đã thay đổi. Xã hội không còn nhìn vào số lượng văn bản được ban hành hay số nền tảng số được thiết lập, mà nhìn vào hiệu quả đóng góp trực tiếp của công nghệ đối với năng suất lao động và tăng trưởng kinh tế.

Nhằm khơi thông dòng chảy này, hành lang pháp lý liên tục được củng cố với các văn bản mang tính kiến tạo. Sự ra đời của Nghị định số 229/2026/NĐ-CP quy định về tổ chức, hoạt động của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia, cùng Thông tư số 17/2026/TT-BKHCN là minh chứng cụ thể. Những quy định mới này đã mở rộng quyền chủ động trong nghiên cứu, đồng thời chấp nhận các rủi ro có kiểm soát, tạo dư địa lớn cho các tư duy đổi mới sáng tạo phát triển.

Tuy nhiên, nút thắt lớn nhất hiện nay nằm ở khoảng cách từ các quyết sách trên giấy đến việc thực thi ngoài đời thực. Theo phân tích của ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông (IPS), nhiều quy định liên quan đến tài chính, đấu thầu, nghiệm thu và định giá sản phẩm công nghệ vẫn đang trong quá trình hoàn thiện.

Bản chất của các sản phẩm trí tuệ nhân tạo, phần mềm hay các mô hình kinh doanh số là rất khó định giá bằng phương thức mua sắm công truyền thống. Khi ép một công nghệ mới vận hành trong chiếc áo pháp lý cũ, tâm lý e ngại rủi ro của đội ngũ thực thi là điều không tránh khỏi, khiến nhiều dự án công nghệ bị trì hoãn hoặc dừng lại ở bước hoàn thiện thủ tục hành chính.

Đồng quan điểm về việc tối ưu hóa hiệu quả thực tế, ông Lê Minh, Giám đốc Công nghệ thuộc Tổng công ty Công nghệ và Giải pháp CMC, nhấn mạnh thành công của một sản phẩm công nghệ phải được đo bằng các chỉ số định lượng cụ thể là thời gian xử lý hồ sơ được rút ngắn bao nhiêu, chi phí vận hành giảm thế nào, năng suất lao động tăng ra sao và dữ liệu có thực sự minh bạch hay không.

Để đạt được điều này, nhà nước cần thay đổi tư duy quản lý theo hướng kiến tạo phát triển, đóng vai trò là người đặt hàng các bài toán lớn về quản trị quốc gia và phát triển kinh tế để các doanh nghiệp công nghệ, viện nghiên cứu cùng tham gia giải quyết. Khi khu vực công trở thành người mua đầu tiên, quá trình thương mại hóa sản phẩm nội địa sẽ diễn ra nhanh chóng và thực chất hơn.

Khơi thông nguồn lực tài chính và hạ tầng cho công nghệ lõi

Song song với việc tháo gỡ rào cản thể chế, việc thúc đẩy các công nghệ chiến lược theo định hướng của Nghị quyết số 57-NQ/TW đang mở ra không gian phát triển mới cho các ngành công nghệ lõi như trí tuệ nhân tạo (AI), robot, thiết bị bay không người lái (UAV), công nghệ sinh học và bán dẫn. Đây là những lĩnh vực có tính lan tỏa cao, quyết định vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Nhìn vào bức tranh đầu tư, khu vực tư nhân đang thể hiện sự chủ động mạnh mẽ. Nhiều tập đoàn lớn trong nước đã tiên phong dốc lực cho công nghệ chiến lược, điển hình như Vingroup với việc phát triển bộ dữ liệu tiếng Việt quy mô lớn cùng các mô hình ngôn ngữ lớn cho hệ sinh thái AI, hay Tập đoàn Phenikaa với các hướng nghiên cứu sâu về bán dẫn, công nghệ tự hành và vật liệu tiên tiến. Dẫu vậy, hành trình làm chủ công nghệ vẫn đối mặt với bài toán lớn về hạ tầng và chi phí.

Đánh giá sâu hơn về thực trạng này, ông Lưu Anh Tuấn, Phó Tổng Giám đốc Công ty cổ phần VinSmart Future, chỉ ra rằng phần lớn doanh nghiệp Việt Nam hiện nay vẫn đang phụ thuộc vào các mô hình AI của nước ngoài. Điều này không chỉ đẩy chi phí sử dụng lên cao, gây lệ thuộc về mặt công nghệ mà còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ mất an toàn dữ liệu.

Thêm vào đó, hạ tầng tính toán trong nước còn rất hạn chế do chi phí đầu tư cho hệ thống chip xử lý đồ họa (GPU) quá lớn, vượt quá khả năng tài chính của phần lớn các doanh nghiệp và đơn vị nghiên cứu vừa và nhỏ. Cuộc cạnh tranh công nghệ giờ đây không còn dừng lại ở mặt thuật toán, mà đã chuyển dịch sang cuộc đua về thể chế và năng lực hạ tầng.

Do đó, việc xây dựng một chương trình AI quốc gia, đầu tư hạ tầng tính toán dùng chung và sớm mở rộng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) là những giải pháp cốt lõi để các sản phẩm mang thương hiệu Việt có cơ hội bứt phá.

Để hiện thực hóa các mục tiêu chiến lược, nguồn lực tài chính từ ngân sách nhà nước đã được phân bổ mạnh mẽ và đồng bộ. Bộ Tài chính đã bảo đảm bố trí đủ mức chi theo quy định, giao cho các bộ ngành và địa phương hơn 15.500 tỷ đồng kinh phí bổ sung của năm 2025, và tiếp tục phân bổ khoản ngân sách lớn lên tới 82.750 tỷ đồng trên tổng số 95.000 tỷ đồng của năm 2026. Đây chính là điểm tựa tài chính vững chắc để khơi thông các chương trình nghiên cứu trọng điểm.

Khi những nút thắt về cơ chế mua sắm công được cởi trói, hạ tầng dùng chung được đầu tư đồng bộ và đội ngũ thực thi được bảo vệ bằng các hành lang pháp lý minh bạch, các nguồn vốn hàng chục nghìn tỷ đồng này sẽ phát huy tối đa hiệu quả. Đó là tiền đề vững chắc để đưa công nghệ từ một lĩnh vực giàu tiềm năng chính thức trở thành động lực tăng trưởng quan trọng nhất của nền kinh tế trong kỷ nguyên số.