Biến động Trung Đông và bài toán ổn định thị trường phân bón

Trung Đông là “trục cung” của thị trường phân bón thế giới

Trong cấu trúc thương mại phân bón toàn cầu, Trung Đông đóng vai trò như một trung tâm cung ứng chiến lược. Chỉ riêng mặt hàng urê, khu vực này đã xuất khẩu khoảng 20 triệu tấn mỗi năm, một con số cho thấy mức độ ảnh hưởng rất lớn đến cán cân cung cầu quốc tế.

Nếu nhìn vào năng lực sản xuất theo từng quốc gia, có thể thấy rõ quy mô của “cụm công nghiệp phân bón” tại đây. Saudi Arabia hiện sản xuất hơn 19 triệu tấn phân bón mỗi năm, trở thành một trong những trụ cột của nguồn cung toàn cầu. Iran duy trì sản lượng từ 5 – 6,5 triệu tấn urê mỗi năm và đồng thời là nhà sản xuất amoniac lớn thứ sáu thế giới. Qatar đóng góp thêm 5,5 – 6 triệu tấn urê mỗi năm, trong khi Ai Cập xuất khẩu khoảng 4 triệu tấn urê, chủ yếu sang châu Âu. Oman cũng tham gia chuỗi cung ứng với sản lượng khoảng 2 triệu tấn mỗi năm.

Quy mô sản xuất tập trung này khiến Trung Đông trở thành một “điểm tựa” của thị trường phân bón quốc tế. Khi hoạt động sản xuất tại khu vực ổn định, nguồn cung urê, amoniac và các nguyên liệu đầu vào khác được duy trì ở mức tương đối cân bằng, giúp thị trường vận hành trơn tru. Tuy nhiên, khi xung đột xảy ra, chỉ cần một vài mắt xích bị gián đoạn cũng có thể gây ra hiệu ứng domino đối với chuỗi cung ứng toàn cầu.

Một trong những dấu hiệu rõ nhất của sự gián đoạn đã xuất hiện khi các nhà máy tại Iran phải đóng cửa toàn bộ dây chuyền sản xuất amoniac vì lý do an ninh. Đồng thời, tại Ai Cập, nhiều nhà máy urê cũng buộc phải ngừng hoạt động do nguồn cung khí đốt từ Israel bị gián đoạn. Những động thái này làm giảm khả năng cung ứng ngay lập tức của thị trường quốc tế và tạo ra tâm lý lo ngại về sự thiếu hụt nguồn hàng trong thời gian tới.

Eo biển Hormuz là “nút thắt” của chuỗi cung ứng

Bên cạnh năng lực sản xuất tập trung, thị trường phân bón toàn cầu còn phụ thuộc rất lớn vào một điểm nghẽn địa lý quan trọng: Eo biển Hormuz. Đây là tuyến hàng hải chiến lược duy nhất giúp hàng hóa từ vùng Vịnh đi ra thị trường thế giới, và cũng là nơi tập trung khối lượng vận chuyển khổng lồ của các nguyên liệu và sản phẩm phân bón.

Theo các số liệu hiện có, khoảng 1/3 lượng xuất khẩu urê toàn cầu, 44% lượng lưu huỳnh và gần 20% lượng amoniac được sản xuất hoặc vận chuyển qua khu vực này. Mỗi tháng, lượng phân bón đi qua tuyến hàng hải này dao động từ 3 đến 3,9 triệu tấn, bao gồm khoảng 1,5 – 1,8 triệu tấn lưu huỳnh, 1,2 – 1,5 triệu tấn urê, cùng với 400.000 – 500.000 tấn amoniac và phosphat cho mỗi loại.

Điều này có nghĩa rằng bất kỳ sự gián đoạn nào tại Hormuz cũng có thể tạo ra cú sốc lớn đối với nguồn cung toàn cầu. Trong kịch bản cực đoan khi eo biển bị đóng cửa, nguồn cung lưu huỳnh có thể giảm tới 44%, trong khi nguồn cung urê có thể giảm khoảng 33%. Với một thị trường vốn phụ thuộc mạnh vào thương mại quốc tế như phân bón, những con số này đủ để làm thay đổi hoàn toàn cán cân cung cầu.

Không chỉ vậy, Hormuz còn là tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng của thế giới. Khoảng 31% lượng dầu thô vận chuyển bằng đường biển, tương đương khoảng 13 triệu thùng mỗi ngày, cùng với 20% lượng LNG toàn cầu đi qua khu vực này. Khi tuyến vận tải năng lượng bị đe dọa, thị trường dầu khí phản ứng ngay lập tức, kéo theo sự biến động của chi phí sản xuất phân bón.

Thực tế cho thấy chỉ trong vài ngày đầu tháng 3/2026, giá dầu Brent đã tăng từ 72,87 USD/thùng vào ngày 27/2 lên 80,2 USD/thùng vào sáng 2/3, tương đương mức tăng khoảng 13%. Với ngành phân bón, đặc biệt là phân đạm, biến động này có ý nghĩa rất lớn bởi khí tự nhiên và năng lượng là những yếu tố chi phí chủ chốt trong quá trình sản xuất amoniac và urê.

Khi giá năng lượng tăng, chi phí sản xuất phân bón cũng tăng theo. Đồng thời, chi phí vận hành nhà máy, chi phí điện, hơi nước và logistics đều bị đẩy lên, tạo ra áp lực kép đối với toàn bộ chuỗi cung ứng.

Việt Nam trước làn sóng biến động giá phân bón

Trong bối cảnh thị trường thế giới biến động, Việt Nam không thể đứng ngoài vòng ảnh hưởng, dù quốc gia này có một số lợi thế nhất định về năng lực sản xuất trong nước.

Hiện nay, Việt Nam cơ bản tự chủ được nguồn nguyên liệu khí phục vụ sản xuất urê thông qua các nhà máy như Đạm Phú Mỹ và Đạm Cà Mau. Lợi thế này giúp thị trường trong nước giảm bớt sự phụ thuộc trực tiếp vào nguồn khí nhập khẩu và phần nào ổn định nguồn cung urê trong ngắn hạn.

Tuy nhiên, do Việt Nam hoạt động trong một thị trường mở, giá phân bón nội địa vẫn chịu ảnh hưởng mạnh từ xu hướng chung của thị trường quốc tế. Khi nguồn cung toàn cầu bị siết chặt và chi phí sản xuất tăng lên, giá trong nước cũng có xu hướng điều chỉnh theo.

Những tín hiệu ban đầu đã xuất hiện khi giá urê tại thị trường Việt Nam tăng nhẹ khoảng 200 – 300 đồng/kg. Mức tăng này chưa lớn nhưng phản ánh sự nhạy cảm của thị trường trước những biến động địa chính trị và năng lượng.

Các dự báo cho thấy nếu căng thẳng tại Trung Đông kéo dài, giá phân bón có thể tăng thêm 10 – 20% trong thời gian tới. Điều này không chỉ xuất phát từ sự thiếu hụt nguồn cung mà còn từ chi phí logistics tăng mạnh.

Khi xung đột xảy ra, nhiều hãng bảo hiểm tăng phí đối với tàu đi qua khu vực rủi ro, trong khi các tuyến vận tải phải điều chỉnh hành trình hoặc chờ đợi lâu hơn. Giá nhiên liệu tăng cũng làm chi phí vận chuyển đường biển và đường bộ leo thang, khiến giá thành sản phẩm cuối cùng đến tay nông dân bị đội lên.

Ngoài yếu tố giá urê, Việt Nam còn chịu áp lực từ sự phụ thuộc vào một số nguyên liệu đầu vào quan trọng của phân bón phức hợp. Lưu huỳnh, chẳng hạn, là nguyên liệu cần thiết để sản xuất axit sulphuric, từ đó tạo ra các loại phân bón như DAP, SSP và SOP. Trong khi đó, amoniac là nguyên liệu cơ bản cho các loại phân bón chứa nitơ như urê, MAP và DAP.

Với việc Trung Đông chiếm tỷ trọng lớn trong nguồn cung các nguyên liệu này, bất kỳ sự gián đoạn nào cũng có thể ảnh hưởng trực tiếp tới hoạt động sản xuất phân bón tại Việt Nam.

Trong bối cảnh bất ổn địa chính trị ngày càng khó dự đoán, khả năng thích ứng của chuỗi cung ứng sẽ quyết định mức độ ổn định của thị trường phân bón trong những năm tới.