ASEAN cần 7.100 tỷ USD phát triển hạ tầng đến năm 2040

Theo báo cáo của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), ngân sách chính phủ hiện chỉ đáp ứng khoảng 45% nhu cầu, để lại khoảng trống tài chính 264 tỷ USD mỗi năm. Năng lượng và giao thông vận tải là hai lĩnh vực cần vốn lớn nhất, chiếm 85% tổng nhu cầu đầu tư.

Năng lượng và giao thông cần 6.100 tỷ USD

11 quốc gia thành viên ASEAN cần khoảng 7,1 nghìn tỷ USD để phát triển cơ sở hạ tầng trong giai đoạn 2026-2040. Nhu cầu đầu tư bình quân đạt 476 tỷ USD/năm, tương đương 8,7% GDP toàn khu vực.

Nhu cầu vốn tăng do các nền kinh tế tiếp tục mở rộng, tốc độ đô thị hóa cao, kết nối số phát triển nhanh và cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng dịch vụ. Hạ tầng trở thành điều kiện quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh, giảm chi phí sản xuất và tăng cường liên kết kinh tế giữa các quốc gia.

Trong cơ cấu đầu tư, năng lượng và điện chiếm tỷ trọng lớn nhất với khoảng 3.600 tỷ USD. Nguồn vốn tập trung vào mở rộng năng lực phát điện, truyền tải, lưu trữ và kết nối lưới điện xuyên biên giới. Đây là những hạng mục cần thiết để bảo đảm an ninh năng lượng, đáp ứng nhu cầu tiêu thụ điện và thúc đẩy chuyển dịch sang năng lượng sạch.

ADB cũng nhấn mạnh vai trò của Lưới điện ASEAN và Sáng kiến Lưới điện Liên Á trong việc mở rộng kết nối năng lượng khu vực. Sáng kiến Lưới điện Liên Á được ADB khởi động vào tháng 5, hướng tới tăng cường thương mại điện năng xuyên biên giới trên phạm vi châu Á - Thái Bình Dương. Việc kết nối hệ thống điện sẽ tạo điều kiện khai thác nguồn năng lượng giữa các quốc gia, tăng khả năng bảo đảm nguồn cung và hỗ trợ quá trình chuyển dịch năng lượng.

Giao thông vận tải đứng thứ hai về nhu cầu vốn với khoảng 2.500 tỷ USD. Trong đó, đầu tư đường bộ chiếm gần 2.000 tỷ USD. Đường sắt và sân bay có tốc độ tăng trưởng nhu cầu đầu tư nhanh, phản ánh yêu cầu mở rộng năng lực vận chuyển hành khách, hàng hóa và giảm chi phí logistics.

Hai lĩnh vực năng lượng và giao thông chiếm khoảng 85% tổng nhu cầu vốn hạ tầng của ASEAN. Quy mô này cho thấy áp lực huy động nguồn lực rất lớn đối với các chính phủ, đồng thời đặt ra yêu cầu mở rộng sự tham gia của khu vực tư nhân trong phát triển các công trình trọng điểm.

Ngoài hai lĩnh vực trên, hạ tầng số cần khoảng 584 tỷ USD đến năm 2040. Nguồn vốn tập trung vào mạng băng thông rộng, trung tâm dữ liệu, cáp quang và cáp ngầm dưới biển. Đây là nền tảng phục vụ kết nối số, nâng cao năng suất và triển khai Hiệp định Khung về kinh tế số ASEAN.

ADB đã khởi động Sáng kiến Xa lộ số châu Á - Thái Bình Dương vào tháng 5, hướng tới hỗ trợ đầu tư mạng cáp quang, cáp ngầm dưới biển, điểm trao đổi lưu lượng Internet và trung tâm dữ liệu khu vực đến năm 2035.

Hạ tầng y tế cũng cần khoảng 227 tỷ USD, dự kiến phục vụ xây dựng khoảng 49.000 cơ sở y tế mới, chủ yếu là các cơ sở chăm sóc sức khỏe ban đầu. Khoản đầu tư này nhằm củng cố năng lực hệ thống y tế và nâng cao khả năng ứng phó với các tình huống khẩn cấp.

Khoảng trống vốn 264 tỷ USD mỗi năm

Khó khăn lớn nhất trong triển khai các chương trình hạ tầng là khả năng huy động vốn. Theo ADB, nguồn ngân sách chính phủ các nước hiện chỉ đáp ứng khoảng 45% tổng nhu cầu đầu tư. Phần còn thiếu tương đương 264 tỷ USD mỗi năm, tạo áp lực lớn lên khả năng cân đối ngân sách và tiến độ triển khai dự án.

Trong khi ngân sách công có giới hạn, việc thu hút vốn tư nhân vẫn gặp trở ngại do thiếu các dự án được chuẩn bị kỹ lưỡng, có phương án tài chính và cấu trúc đầu tư đủ khả thi. Đây là yếu tố khiến nhiều cơ hội đầu tư hạ tầng chưa chuyển hóa thành các dự án có khả năng huy động vốn thương mại.

ADB khuyến nghị các quốc gia ASEAN tập trung cải thiện chất lượng chuẩn bị dự án, từ khâu nghiên cứu, thẩm định đến xây dựng phương án tài chính. Các dự án cần có hồ sơ đầy đủ, đánh giá rõ hiệu quả đầu tư và khả năng kiểm soát rủi ro để tạo niềm tin cho nhà đầu tư.

Khung pháp lý cũng cần được hoàn thiện theo hướng minh bạch, nhất quán và có tính dự báo. Những thay đổi chính sách thiếu ổn định có thể làm gia tăng rủi ro, ảnh hưởng đến quyết định phân bổ vốn của doanh nghiệp và các tổ chức tài chính. Vì vậy, việc bảo đảm tính nhất quán trong quy định đầu tư, cơ chế đấu thầu và mua sắm có ý nghĩa quan trọng đối với khả năng huy động nguồn lực dài hạn.

ADB đồng thời đề xuất tăng cường công khai, cạnh tranh trong đấu thầu và mua sắm dự án. Quy trình lựa chọn nhà đầu tư minh bạch giúp giảm rủi ro trong triển khai, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn và mở rộng cơ hội tham gia của doanh nghiệp tư nhân.

Các tổ chức tài chính đa phương cũng được xác định có vai trò trong việc hỗ trợ chuẩn bị dự án, cung cấp nguồn vốn, chia sẻ kinh nghiệm và điều phối hợp tác khu vực. Sự tham gia này có thể giúp các chính phủ chuyển những ưu tiên phát triển hạ tầng thành các dự án cụ thể, đáp ứng yêu cầu của nhà đầu tư.

Chủ tịch ADB Masato Kanda nhấn mạnh triển vọng tăng trưởng của Đông Nam Á phụ thuộc trực tiếp vào những công trình được xây dựng trong giai đoạn tới. Ông cho rằng: “Các nhà máy cần nguồn điện ổn định, còn doanh nghiệp cần những phương thức tiếp cận thị trường nhanh chóng và an toàn hơn”.

Theo ông Masato Kanda, các khoản đầu tư hạ tầng cần bảo đảm hiệu quả lâu dài. ADB sẽ hỗ trợ chính phủ các nước thúc đẩy những dự án tạo niềm tin cho nhà đầu tư và đáp ứng nhu cầu của người dân.

Với nhu cầu 7.100 tỷ USD trong 15 năm tới, bài toán hạ tầng của ASEAN đòi hỏi sự phối hợp giữa ngân sách công, vốn tư nhân và các tổ chức tài chính quốc tế. Chất lượng chuẩn bị dự án, tính minh bạch của môi trường đầu tư và khả năng kết nối hạ tầng xuyên biên giới sẽ quyết định khả năng thu hẹp khoảng trống vốn, đồng thời ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của khu vực trong dài hạn.