Áp lực tiêu chuẩn và bài toán nâng cấp chuỗi giá trị ngành gỗ

Tái cân bằng thị trường ngành gỗ

Ba tháng đầu năm 2026, tổng trị giá xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ của Việt Nam đạt 4 tỷ USD, tăng nhẹ 1,1% so với cùng kỳ năm trước. Riêng tháng 3/2026 ghi nhận mức tăng trưởng mạnh khi đạt 1,4 tỷ USD, tăng 43,8% so với tháng trước đó. Những con số này cho thấy thị trường không suy giảm về quy mô, nhưng cấu trúc tăng trưởng đã thay đổi đáng kể.

Một trong những thay đổi lớn nhất của ngành gỗ Việt Nam là sự suy giảm vai trò tương đối của thị trường Hoa Kỳ. Trong quý I/2026, xuất khẩu sang thị trường này đạt 1,95 tỷ USD, giảm 8,2%, kéo tỷ trọng từ 54,1% xuống còn 49,1%. Dù vẫn giữ vị trí lớn nhất, Hoa Kỳ không còn đóng vai trò “trụ cột tuyệt đối” như trước.

Nguyên nhân đến từ nhiều yếu tố đồng thời. Tại Hoa Kỳ, tổng trị giá nhập khẩu đồ nội thất bằng gỗ trong hai tháng đầu năm chỉ đạt 2,6 tỷ USD, giảm mạnh 28,3% do người tiêu dùng thắt chặt chi tiêu trong bối cảnh lạm phát và thị trường nhà ở suy yếu. Một tín hiệu đáng chú ý là sự phá sản của một nhà bán lẻ lớn với 89 cửa hàng đóng cửa, khiến khoảng 10.000 đơn hàng bị đình trệ, phản ánh sự đứt gãy trong hệ thống phân phối truyền thống.

Tuy nhiên, trong bức tranh suy giảm chung, Việt Nam vẫn củng cố được vị thế cạnh tranh. Kim ngạch xuất khẩu sang Hoa Kỳ giảm 21,3%, nhưng thị phần lại tăng từ 45,2% lên 49,5%. Điều này cho thấy các đối thủ cạnh tranh đang suy yếu nhanh hơn, đặc biệt là Trung Quốc với mức giảm sâu tới 58,7%.

Ở chiều ngược lại, Trung Quốc nổi lên như một động lực tăng trưởng mới. Xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ của Việt Nam sang thị trường này đạt 607,8 triệu USD, tăng mạnh 47,2%, nâng tỷ trọng từ 10,5% lên 15,2%. Động lực chủ yếu đến từ các chính sách kích cầu tiêu dùng và bất động sản, giúp nhu cầu vật liệu và nội thất phục hồi.

Song song, các thị trường khác cũng ghi nhận tăng trưởng tích cực, tạo nên một cấu trúc “đa trục”. Tại châu Âu, xuất khẩu sang Hà Lan tăng 112,9%, Đức tăng 32,4%, Pháp tăng 24,5%. Trong khi đó, các thị trường thuộc các hiệp định thương mại tự do như Nhật Bản tăng 6,1%, Ca-na-da tăng 6,6%, Anh tăng 13,3%. Việc đa dạng hóa này không chỉ giúp phân tán rủi ro mà còn mở rộng dư địa tăng trưởng trong trung hạn.

Lợi thế cũ và dư địa mới

Dù thị trường tổng thể biến động, Việt Nam vẫn giữ ưu thế rõ rệt ở một số phân khúc chủ lực tại Hoa Kỳ. Đáng chú ý, hai nhóm sản phẩm có thị phần vượt trội là ghế khung gỗ và đồ nội thất phòng ngủ, đều đạt mức 59,6% thị phần nhập khẩu. Đây là nền tảng quan trọng giúp ngành gỗ duy trì vị thế trong bối cảnh cạnh tranh gia tăng.

Tuy nhiên, bức tranh không hoàn toàn đồng đều. Phân khúc đồ nội thất văn phòng đang nổi lên như một điểm sáng nhưng cũng đặt ra thách thức mới. Trong hai tháng đầu năm 2026, kim ngạch nhập khẩu mặt hàng này tại Hoa Kỳ đạt 145,5 triệu USD, tăng 14% là nhóm sản phẩm duy nhất tăng trưởng trong toàn bộ ngành nội thất gỗ.

Dù vậy, thị phần của Việt Nam trong phân khúc này lại giảm từ 10,3% xuống còn 9,5%, cho thấy doanh nghiệp trong nước chưa tận dụng được đà tăng của thị trường. Hiện tại, đồ nội thất văn phòng chỉ chiếm 5,7% tổng trị giá nhập khẩu, thấp hơn nhiều so với các phân khúc truyền thống, đồng nghĩa với việc dư địa mở rộng còn lớn.

Sự sụt giảm thị phần trong bối cảnh nhu cầu tăng cho thấy áp lực cạnh tranh đang chuyển dịch từ quy mô sang chất lượng và khả năng thích ứng. Các đối thủ khác đang nhanh chóng thâm nhập phân khúc này, khiến lợi thế của Việt Nam chưa được chuyển hóa thành thị phần tương xứng.

Một yếu tố đáng chú ý khác là sự thay đổi trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Việc thị phần của Trung Quốc tại Hoa Kỳ giảm từ 14,8% xuống 8,5% phản ánh xu hướng dịch chuyển sang các quốc gia Đông Nam Á. Việt Nam và Campuchia (tăng trưởng 23,4%) là những điểm đến nổi bật, nhưng điều này cũng đồng nghĩa với việc cạnh tranh trong khu vực ngày càng gay gắt.

Bên cạnh yếu tố thị trường, các quy định kỹ thuật và tiêu chuẩn môi trường đang trở thành một “biên giới mới” đối với ngành gỗ. Tại châu Âu, quy định chống phá rừng (EUDR) đặt ra yêu cầu nghiêm ngặt về truy xuất nguồn gốc, buộc doanh nghiệp phải đầu tư lớn vào hệ thống chứng chỉ và quản lý chuỗi cung ứng.

Tại Anh, kế hoạch cải cách tiêu chuẩn an toàn cháy nổ đối với đồ nội thất hướng tới việc giảm sử dụng hóa chất chống cháy độc hại. Điều này không chỉ tác động đến quy trình sản xuất mà còn buộc doanh nghiệp phải tái thiết kế sản phẩm.

Trong bối cảnh đó, chiến lược của ngành gỗ Việt Nam đang chuyển dịch theo ba hướng chính.

Thứ nhất, nâng cao tiêu chuẩn bền vững. Việc đạt các chứng chỉ như FSC hay PEFC không còn là lựa chọn mà trở thành điều kiện bắt buộc để tiếp cận các thị trường cao cấp.

Thứ hai, tăng hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng. Khi cạnh tranh về chi phí dần bão hòa, doanh nghiệp buộc phải chuyển sang các sản phẩm có thiết kế, công năng và chất lượng cao hơn.

Thứ ba, chuyển đổi mô hình quản trị. Từ cách tiếp cận “tối ưu chi phí”, ngành đang dịch chuyển sang “tối ưu sự linh hoạt” cho phép doanh nghiệp phản ứng nhanh với biến động về chính sách, logistics và nhu cầu thị trường.

Năm 2026 đánh dấu một giai đoạn chuyển tiếp quan trọng của ngành gỗ Việt Nam. Tăng trưởng không còn đến từ việc mở rộng quy mô đơn thuần mà phụ thuộc vào khả năng tái cấu trúc thị trường, nâng cấp sản phẩm và thích ứng với tiêu chuẩn mới. Khi các trụ cột truyền thống như Hoa Kỳ suy yếu tương đối, cơ hội sẽ thuộc về những doanh nghiệp chủ động định vị lại mình trong chuỗi giá trị toàn cầu.