Xuất khẩu cá tra Việt Nam: Tăng trưởng mạnh mẽ và đối mặt với nhiều thách thức

Vị thế vững chắc

Trung Quốc và Hong Kong vẫn là những thị trường tiêu thụ lớn nhất cá tra Việt Nam. Trong tháng 11/2024, kim ngạch XK cá tra sang Trung Quốc đạt 50 triệu USD, tăng 27% so với cùng kỳ năm 2023. Tổng giá trị XK cá tra sang Trung Quốc trong 11 tháng đầu năm nay đạt hơn 500 triệu USD, mặc dù chỉ tăng 1% so với năm ngoái. Bên cạnh đó, các thị trường lớn như Mỹ, CPTPP (Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương) và EU cũng ghi nhận mức tăng trưởng ổn định. Cụ thể, XK cá tra sang Mỹ trong tháng 11/2024 đạt 26 triệu USD, tăng 14% so với năm ngoái, còn XK sang EU tăng 43% trong tháng 11.

Với đà tăng trưởng này, xuất khẩu cá tra Việt Nam hoàn toàn có khả năng đạt mục tiêu 2 tỷ USD trong năm 2024, như dự báo từ đầu năm. Tuy nhiên, ngành xuất khẩu này vẫn phải đối mặt với nhiều thử thách, đặc biệt là sự cạnh tranh ngày càng gay gắt từ các đối thủ khác trong ngành thực phẩm thủy sản.

Mặc dù cá tra Việt Nam đã chiếm lĩnh thị trường quốc tế trong nhiều năm, sự cạnh tranh ngày càng gia tăng từ các loài cá thịt trắng khác đang đặt ra những thử thách không nhỏ đối với ngành. Đặc biệt, cá lóc Trung Quốc (Chinese snakehead) – một sản phẩm nội địa của Trung Quốc – đang dần trở thành đối thủ đáng gờm của cá tra trên thị trường tiêu thụ tại Trung Quốc, một trong những thị trường xuất khẩu lớn nhất của cá tra Việt Nam.

Cá lóc và cá tra có những đặc điểm tương đồng về hương vị và kết cấu thịt, cả hai đều là loài cá thịt trắng, chắc, ít béo và giàu protein. Những đặc điểm này khiến chúng dễ dàng thay thế cho nhau trong các món ăn truyền thống của Trung Quốc, như cá nướng, cá om dưa cải, súp hay lẩu. Bên cạnh đó, cá lóc Trung Quốc có giá thành rẻ hơn và phù hợp với nhu cầu tiêu thụ trong nước. Điều này đang tạo ra áp lực không nhỏ đối với xuất khẩu cá tra Việt Nam sang Trung Quốc.

Ngoài yếu tố về giá thành và thị hiếu tiêu dùng, cá lóc Trung Quốc còn có lợi thế về quy mô sản xuất và nuôi trồng. Cá lóc được nuôi chủ yếu trong các ao tự nhiên ở Trung Quốc, với thời gian nuôi dài hơn (8-12 tháng so với 6-8 tháng của cá tra) và mật độ nuôi thấp hơn. Hơn nữa, với sản lượng nuôi cá lóc dự kiến đạt 800.000 tấn vào năm 2024, Trung Quốc đã có khả năng tự cung cấp cá lóc để phục vụ nhu cầu tiêu dùng trong nước và một phần xuất khẩu sang các thị trường lân cận.

Thách thức từ thay đổi trong xu hướng tiêu dùng

Một trong những yếu tố quan trọng trong bức tranh xuất khẩu cá tra Việt Nam là sự thay đổi trong xu hướng tiêu dùng và các yếu tố kinh tế. Mặc dù cá tra vẫn duy trì vị thế hàng đầu trong các thị trường lớn như Mỹ, EU và Trung Quốc, nhưng ngành cá tra Việt Nam đang đối mặt với một thực tế là khối lượng nhập khẩu cá tra của Trung Quốc đang giảm dần. Theo thống kê, lượng phi lê cá tra đông lạnh Trung Quốc nhập khẩu từ Việt Nam đã giảm mạnh từ hơn 200.000 tấn vào năm 2020 xuống chỉ còn 51.000 tấn trong 8 tháng đầu năm 2024.

Một phần lý do của sự giảm sút này là sự phát triển của ngành nuôi cá lóc nội địa tại Trung Quốc, nhưng cũng không thể bỏ qua yếu tố kinh tế. Nền kinh tế Trung Quốc trong thời gian gần đây tăng trưởng chậm lại, dẫn đến nhu cầu tiêu thụ cá tra giảm. Tuy nhiên, bên cạnh đó, sự gia tăng sản lượng cá lóc nội địa và chiến lược tự cung tự cấp của Trung Quốc đang tạo ra một áp lực lớn đối với ngành cá tra Việt Nam, đặc biệt là khi Trung Quốc vẫn là thị trường tiêu thụ lớn nhất của cá tra Việt Nam.

Để duy trì và phát triển thị phần trên thị trường quốc tế, ngành cá tra Việt Nam cần phải có những chiến lược lâu dài và bền vững. Trước hết, việc nâng cao chất lượng sản phẩm là yếu tố quan trọng nhất. Các doanh nghiệp xuất khẩu cá tra cần chú trọng vào việc cải thiện chất lượng sản phẩm, từ khâu nuôi trồng đến chế biến, nhằm đáp ứng các yêu cầu khắt khe của các thị trường khó tính như Mỹ và EU. Đồng thời, cần đẩy mạnh ứng dụng các chứng nhận quốc tế như ASC, BAP, HACCP để khẳng định uy tín và chất lượng của sản phẩm cá tra Việt Nam.

Bên cạnh đó, ngành cá tra cũng cần tìm kiếm các thị trường mới để giảm sự phụ thuộc vào các thị trường truyền thống. Việc mở rộng xuất khẩu sang các khu vực như Trung Đông, châu Phi hay các nước Đông Á khác sẽ giúp tạo ra những cơ hội mới cho cá tra Việt Nam. Ngoài ra, để đối phó với sự cạnh tranh gay gắt từ các sản phẩm cá khác, các doanh nghiệp Việt Nam cần chủ động trong việc giảm chi phí sản xuất, nâng cao năng suất và tìm kiếm những giá trị gia tăng từ sản phẩm, chẳng hạn như phát triển các dòng sản phẩm chế biến sẵn hoặc giá trị gia tăng từ cá tra.