Xu hướng và triển vọng của mô hình quản trị đổi mới sáng tạo

Đổi mới hoặc là chết

Quản trị đổi mới sáng tạo trở thành một phần không thể thiếu đối với các công ty đang muốn tìm cách thích ứng với sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ và sự bất ổn định của thị trường. Khi mà các doanh nghiệp phát hiện ra tầm quan trọng của việc thực hành đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp thì chủ đề nghiên cứu về quản trị đổi mới sáng tạo càng nhận được nhiều sự quan tâm và được đề cập trong nhiều nghiên cứu thực hiện gần đây. Cooper đã từng nói rằng “đổi mới hoặc là chết”, để thể hiện cho việc bắt buộc phải thực hiện các hoạt động đổi mới sáng tạo trong các tổ chức. Các nghiên cứu gần đây thực hiện cũng chia sẻ rằng đổi mới sáng tạo có thể giúp công ty cạnh tranh, cải thiện dịch vụ.

Xem xét tổng quan các nghiên cứu về đổi mới sáng tạo được thực hiện trên thế giới, có thể thấy rằng, khi nhìn từ khía cạnh ứng dụng thực tiễn, mô hình quản trị đổi mới sáng tạo đã dẫn tới khả năng sáng tạo ra các giá trị mới, khi các doanh nghiệp ứng dụng đổi mới sáng tạo vào giải quyết các vấn đề của môi trường thay đổi. Từ đó, kết quả đổi mới sáng tạo có được từ việc ứng dụng thành công các ý tưởng mới, hay thành công trong từ trong quá trình kết hợp các nguồn lực khác nhau. Trong khi đó, gần đây với sự phát triển của công nghệ thông tin đã gia tăng sự kết nối giữa công nghệ mới, sản phẩm mới và mô hình quản trị cũng từ đó có những đổi mới, đặc biệt là tại các công ty tập trung phát triển các mục tiêu cạnh tranh bền vững. Các mô hình quản trị đổi mới sáng tạo đã tạo ra sự thay đổi, cải cách các mô hình kinh doanh hiện có, tạo ra những mô hình mới, nhằm mang lại giá trị hơn cho các bên tham gia trong hoạt động kinh doanh đó. Một số yếu tố của mô hình quản trị đổi mới sáng tạo đã được nghiên cứu tới ví dụ như hành vi của đối thủ cạnh tranh, các họ đối mặt với các rủi ro.

Đổi mới sáng tạo hiện tại đóng một vai trò quan trọng trong các hoạt động của doanh nghiệp. Vai trò của đổi mới sáng tạo ngày càng được chú trọng hơn với hai nhiệm vụ chính: (1) là chuyển giao và ứng dụng công nghệ vào trong doanh nghiệp, và (2) tạo ra lợi thế cạnh tranh nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững cho doanh nghiệp. Để thực hiện được cả hai vai trò và nhiệm vụ này, thì việc ứng dụng đổi mới sáng tạo vào trong doanh nghiệp ngay trong thời điểm hiện tại là yêu cầu bức thiết cho các doanh nghiệp.

Tuy vậy, ở Việt Nam các nghiên cứu về đổi mới sáng tạo vẫn còn nhiều hạn chế. Cụ thể: Thứ nhất, các nghiên cứu về đổi mới sáng tạo nói chung và mô hình quản trị đổi mới sáng tạo nói riêng còn rất hạn chế. Các kết quả nghiên cứu đa phần là tập trung vào đánh giá các yếu tố ảnh hưởng tới hoạt động đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp, hoặc nhìn nhận từ các điển hình đổi mới sáng tạo thành công trên thế giới và xây dựng định hướng ứng dụng vào các doanh nghiệp Việt Nam;

Thứ hai, việc nghiên cứu hoạt động đổi mới sáng tạo tại Việt nam đa phần dựa vào các mô hình định lượng mà thiếu đi các nghiên cứu tổng quan về lý thuyết nhằm xây dựng mô hình, hoặc các cơ sở lý thuyết từ đó đưa ra cách hiểu đầy đủ về đổi mới sáng tạo nói chung và hoạt động quản trị đổi mới sáng tạo nói riêng ở thị trường Việt Nam.

Sau khi đánh giá các nghiên cứu trong 20 năm qua về chủ đề quản trị đổi mới sáng tạo có thể thấy rằng các nhà quản lý, các nhà nghiên cứu quan tâm tới vấn đề này được chia ra làm 6 khía cạnh nghiên cứu chính: (1) tập trung vào quản trị chiến lược của tổ chức, (2) quản lý dự án, (3) quản lý tri thức, (4) quản trị sản xuất đặc biệt tập trung vào sản phẩm, (5) nghiên cứu có liên quan tới sáng tạo công nghệ; và cuối cùng là (6) nghiên cứu về đổi mới sáng tạo mở. 
 

Đổi mới sáng tạo công nghệ được coi như một hoạt động quan trọng của quản trị đổi mới sáng tạo trong các doanh nghiệp. Từ các nghiên cứu trước có thể thấy rằng, đổi mới sáng tạo công nghệ thường được nghiên cứu song song với quản lý tri thức và đổi mới sáng tạo mở. Ngoài ra, nghiên cứu cũng tìm hiểu việc ứng dụng đổi mới sáng tạo công nghệ vào thì tác động như thế tới hoạt động của doanh nghiệp, khả năng phục hồi và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp.  

Đổi mới sáng tạo mở là một trong những chủ đề nghiên cứu nhận được nhiều sự quan tâm nhất trong những năm gần đây, bởi sự hỗ trợ và thúc đẩy của chính phủ nhằm đối phó với môi trường kinh tế bất ổn định. Đổi mới sáng tạo mở cũng nhận được sự quan tâm đến từ nhiều lĩnh vực ngành nghề khác nhau chứ không bó hẹp chỉ trong môi trường kinh doanh, một số nghiên cứu thuộc các lĩnh vực như y học, tâm lý hay kỹ thuật công nghệ cao cũng chú ý tới. Nhiều nghiên cứu liên quan tới đổi mới sáng tạo mở cũng sẽ liên kết với quản lý tri thức và quản trị sản xuất. Các nghiên cứu khác xoay quanh việc xây dựng chiến lược đổi mới sáng tạo mở, hay tác động của nó tới hoạt động của doanh nghiệp. 

Xu hướng quản trị đổi mới sáng tạo mở

Trong những năm gần đây, một số xu hướng phát triển của mô hình đổi mới sáng tạo mở được đưa ra, nhằm phản ánh những thay đổi trong cách các tổ chức tận dụng sự hợp tác với bên ngoài, thúc đẩy đồng sáng tạo và cân bằng quan hệ giữa các bên khác nhau trong hệ sinh thái. 

Đầu tiên là xu hướng xây dựng mạng lưới và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo mở. Khi các công ty nhận ra những hạn chế của việc chỉ dựa vào phòng R&D trong nội bộ của doanh nghiệp thì cũng là lúc doanh nghiệp sẽ cần hướng ra bên ngoài tức là xem xét khả năng nghiên cứu và phát triển của các đối tác bao gồm trường đại học, các tổ chức nghiên cứu, các công ty khởi nghiệp và các bên khác trong cùng hệ sinh thái để cùng nhau tạo ra các giải pháp đổi mới sáng tạo. Các hệ sinh thái này tạo ra nền tảng cho phép các bên có thể chia sẻ kiến thức, nguồn lực để thúc đẩy đổi mới sáng tạo. 

Thứ hai là xu hướng đồng sáng tạo trên các nền tảng kỹ thuật số. Các nền tảng kỹ thuật số ngày nay là nơi thu hút cộng đồng bên ngoài doanh nghiệp như khách hàng, các nhà đổi mới, các nhà nghiên cứu độc lập tham gia vào để giải quyết các vấn đề, đưa ra các ý tưởng phát triển sản phẩm mới. Các nền tảng này cho phép các doanh nghiệp có thể khai thác được nguồn tài năng, ý tưởng từ các bên khác nhau bên ngoài doanh nghiệp. Thông qua các nền tảng công nghệ và triển khai hoạt động đồng sáng tạo, các công ty có thể tạo ra những ý tưởng mới nhằm thúc đẩy sáng tạo và đổi mới. 

Xu hướng tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và học máy (ML) vào hoạt động quản trị đổi mới sáng tạo

Một xu hướng khác đó là tích hợp kỹ thuật, công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo AI, dữ liệu lớn và học máy ML vào trong hoạt động, quy trình đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp. Những công nghệ này đã giúp các công ty cộng tác, chia sẻ thông tin và phân tích khối lượng lớn dữ liệu một cách dễ dàng hơn, dẫn tới việc ra quyết định sáng suốt hơn và chu kỳ của các hoạt động đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp cũng nhanh hơn. 

Trí tuệ nhân tạo phát triển đã trở thành một công cụ vô cùng quan trọng trong việc phân tích dữ liệu, xác định các mô hình và dự đoán các xu hướng thị trường để đưa ra các chiến lược đổi mới sáng tạo. AI có thể xử lý lượng lớn các dữ liệu từ các nguồn khác nhau, giúp các công ty phát hiện các cơ hội mới, và tối ưu hoá quy trình phát triển sản phẩm của họ. 

Xu hướng phát triển bền vững và đổi mới sáng tạo xanh

Sự thay đổi theo hướng bền vững trong hoạt động đổi mới sáng tạo đã trở thành một xu hướng quan trọng, được thúc đẩy bởi việc gia tăng sự quan tâm tới môi trường và hiệu ứng nhà kính. Do vậy, những năm gần đây đã chứng kiến những tiến bộ đáng kể trong phát triển bền vững và đổi mới xanh, vì nhu cầu cấp thiết phải giải quyết vấn đề biến đổi khí hậu và cạn kiệt tài nguyên. Xu hướng chính là làm giảm lượng cacbon, trong đó các ngành công nghiệp đang chuyển đổi sang các nguồn năng lượng tái tạo như năng lượng mặt trời, năng lượng gió để giảm phát thải khí nhà kính. Một xu hướng khác nữa là sự phát triển của kinh tế tuần hoàn, thúc đẩy các hoạt động tái chế, tái sử dụng và giảm thiểu chất thải thông qua các hệ thống thông minh. Ngoài ra, các lĩnh vực công nghiệp và nông nghiệp đều đang áp dụng các công nghệ xanh vào quá trình sản xuất, hướng tới bền vững và giảm tác động tới môi trường. Xu hướng hiện nay khi nói tới phát triển bền vững là việc các doanh nghiệp tích hợp các nguyên tắc môi trường, xã hội và quản trị (ESG) vào các mô hình kinh doanh đổi mới sáng tạo. Đây là những xu hướng mới nhằm hướng tới phát triển bền vững và đổi mới sáng tạo xanh. 

Xu hướng ứng dụng các nền tảng số vào quản trị đổi mới sáng tạo

Cùng với sự phát triển liên tục của công nghệ, ngày càng xuất hiện nhiều công nghệ mới nhằm hỗ trợ cho cuộc sống của con người được dễ dàng hơn. Nền tảng kỹ thuật số cung cấp một không gian tập trung, nơi các bên liên quan có thể cùng chia sẻ ý tưởng sáng tạo, chia sẻ các hoạt động, và quản lý các dự án trong thời gian thực. Với đổi mới sáng tạo mở, thì việc làm việc trên các nền tảng số mang lại nhiều thuận lợi cho các bên tham gia đóng góp vào trong hoạt động đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp. Một số nền tảng công nghệ mới thường được sử dụng và đang mang lại hiệu quả cho doanh nghiệp như là trí tuệ nhân tạo (AI), phân tích dữ liệu lớn (Big Data), học máy (Machine Learning)… 

Hiện nay, có thể nói rằng các nền tảng ảo, các nền tảng số đã trở thành trung tâm trong việc thúc đẩy sự phát triển của doanh nghiệp, bởi vì các thành viên có thể cùng tham gia làm việc, đóng góp, hợp tác một cách linh hoạt trên các nền tảng này. 

Nghiên cứu của nhóm tác giả UEH đã chỉ ra rằng để quản trị đổi mới sáng tạo hiệu quả, doanh nghiệp cần đồng thời chú trọng sáu khía cạnh nêu trên, qua đó xây dựng một hệ thống toàn diện, có khả năng thúc đẩy phát triển bền vững. Trên nền tảng lý thuyết phát triển kinh tế, nghiên cứu còn mở rộng phạm vi so sánh với những luận điểm kinh điển của Schumpeter (1934), đồng thời chỉ ra những hướng phát triển mới gắn liền với công nghệ số và lãnh đạo số.

Trong tương lai, các nghiên cứu về quản trị đổi mới sáng tạo cần tiếp tục đào sâu ảnh hưởng của công nghệ mới nổi như AI, blockchain, tự động hóa… đến quá trình đổi mới; đồng thời xem xét tác động của yếu tố xã hội, pháp lý và đạo đức. Đặc biệt, vai trò của các nhà lãnh đạo số – những người có khả năng dẫn dắt tổ chức trong kỷ nguyên công nghệ – sẽ trở nên then chốt, giúp doanh nghiệp chuyển đổi số và khai thác tối đa tiềm năng đổi mới.

TS. Đỗ Thị Hải Ninh, PGS.TS. Bùi Quang Hùng, TS. Phan Thị Bảo Quyên

– Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh.