Vực dậy xuất khẩu gạo trước những biến số thị trường

Nỗi lo lỗ kép của doanh nghiệp

Ngành lúa gạo Việt Nam đang bước vào giai đoạn đầy thách thức khi các số liệu thống kê cho thấy sự sụt giảm đáng kể cả về lượng lẫn trị giá. Theo cập nhật từ Hiệp hội Lương thực Việt Nam dựa trên số liệu của Cục Hải quan, xuất khẩu gạo trong nửa đầu tháng 4/2026 chỉ đạt hơn 530 nghìn tấn, mang về 246,4 triệu USD.

So với cùng kỳ năm ngoái, mức này đã sụt giảm 2,1% về lượng và tới 8,7% về trị giá. Tính lũy kế từ đầu năm đến hết ngày 15/4/2026, Việt Nam xuất khẩu tổng cộng 2,8 triệu tấn gạo với trị giá 1,3 tỷ USD. Những con số này phản ánh một thực tế khắc nghiệt: dù sản lượng vẫn duy trì ở mức cao nhưng giá trị thu về lại đang bị bào mòn nghiêm trọng.

Nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tình trạng sụt giảm kim ngạch là do giá gạo xuất khẩu bình quân chỉ đạt 469 USD/tấn, giảm tới 9,3% so với cùng kỳ năm 2025. Sự chênh lệch lớn giữa sản lượng và kim ngạch cho thấy xu hướng giảm giá đang chi phối mạnh mẽ thị trường toàn cầu. Đáng chú ý hơn, tại thị trường nội địa, giá lúa đã trải qua những đợt biến động dữ dội.

Trong vụ vừa qua, có thời điểm giá lúa rơi xuống mức 5.000 đồng/kg khiến nông dân rơi vào cảnh lúa chín đầy đồng nhưng không muốn bán vì lỗ. Tuy nhiên, chỉ sau một thời gian ngắn, thị trường bất ngờ đảo chiều khiến giá lúa tăng vọt, trong khi lượng hàng dự trữ của doanh nghiệp lại không còn đủ để cung ứng cho các đơn hàng mới.

Ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam, nhận định diễn biến này có liên quan mật thiết đến chính sách của Philippines, thị trường tiêu thụ tới hơn 40% lượng gạo xuất khẩu của nước ta. Năm 2025, việc nước này tuyên bố ngừng nhập khẩu trong những tháng cuối năm đã khiến Việt Nam tồn kho hơn 1 triệu tấn gạo.

Khi Philippines mở mua trở lại với khối lượng nhỏ ban đầu, các doanh nghiệp trong nước đã lo ngại đầu ra bị thu hẹp nên đẩy mạnh bán ra. Tuy nhiên, nhu cầu thực tế sau đó lại lớn hơn dự kiến, khiến thị trường xoay chuyển nhanh chóng, đẩy doanh nghiệp vào thế tiến thoái lưỡng nan. Những đơn vị trót ký hợp đồng giá thấp nay phải đối mặt với chi phí thu mua đầu vào tăng cao, dẫn đến nguy cơ lỗ kép và biên lợi nhuận bị vắt kiệt.

Giải bài toán hạ tầng cam kết chiến lược dài hạn

Để giải quyết tận gốc rễ những rủi ro này, việc nâng cao khả năng điều tiết thị trường được coi là giải pháp sống còn. Theo ông Đỗ Hà Nam, vấn đề cốt lõi không nằm ở sản lượng mà là khả năng giúp người nông dân giữ được lúa lâu hơn để chờ đợi mức giá tốt. Điều này đòi hỏi một cuộc cách mạng về hạ tầng sấy và kho trữ lúa tại các vùng nguyên liệu.

Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam đề xuất cần có cơ chế hỗ trợ vay vốn cho nông dân, trong đó cho phép dùng chính sản lượng lúa làm tài sản bảo đảm. Phương án gửi lúa tại kho của doanh nghiệp xuất khẩu hoặc các đơn vị trung gian cũng cần được tính đến để giảm áp lực bán tháo ngay sau khi thu hoạch.

Bên cạnh hạ tầng vật lý, rào cản về thủ tục thanh toán và dòng tiền cũng đang cản trở sự phát triển của chuỗi giá trị. Hiện nay, việc thu mua lúa gạo tại khu vực nông thôn vẫn phụ thuộc rất lớn vào tiền mặt. Phần lớn nông dân chưa có thói quen giao dịch qua tài khoản ngân hàng do quy định rút tiền, đi lại còn nhiều bất tiện với các khoản thanh toán nhỏ lẻ.

Điều này khiến doanh nghiệp khó có thể thu mua trực tiếp từ người dân mà phải thông qua các đầu mối trung gian, làm tăng chi phí và giảm tính minh bạch. Nếu không tháo gỡ được điểm nghẽn này, chu kỳ vào vụ thì giá giảm, hết vụ giá tăng sẽ còn tiếp diễn, gây thiệt hại cho cả người sản xuất lẫn đơn vị kinh doanh.

Ở tầm vĩ mô, cơ quan quản lý đang tích cực tìm kiếm các giải pháp mang tính bền vững hơn. Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng cho biết, qua các buổi làm việc trực tiếp với đối tác Philippines, nhu cầu nhập khẩu gạo của thị trường này vẫn rất lớn do chi phí sản xuất nội địa của họ cao và không đủ đáp ứng tiêu dùng.

Hiện nay, hai bên đang thúc đẩy các khuôn khổ hợp tác dài hạn nhằm ổn định đầu ra cho gạo Việt Nam. Việc Philippines dự kiến cử đoàn công tác sang Việt Nam để thảo luận về hợp tác chiến lược là một tín hiệu tích cực, mở ra cơ hội cho những cam kết cung ứng ổn định thay vì phụ thuộc vào các hợp đồng ngắn hạn đầy rủi ro.

Thứ trưởng Võ Văn Hưng nhấn mạnh, thay vì chạy theo những biến động nhất thời của thị trường, ngành lúa gạo cần một cách tiếp cận chiến lược hơn thông qua các thỏa thuận dài hạn. Song song với đó, việc tổ chức lại khâu dịch vụ sau thu hoạch, từ sấy đến kho trữ, là điều kiện cần để nâng cao khả năng điều tiết.

Về mặt kỹ thuật, việc đầu tư cho bảo quản không quá phức tạp nhưng cần sự tham gia đồng bộ của doanh nghiệp và các chính sách hỗ trợ kịp thời từ Nhà nước. Khi nông dân và doanh nghiệp đủ năng lực tài chính và hạ tầng để dự trữ, chúng ta mới có thể làm chủ được cuộc chơi, đưa hạt gạo Việt thoát khỏi thế bị động và hướng tới mục tiêu tăng trưởng bền vững trong tương lai.