Việt Nam đẩy mạnh thu hút nhân tài khoa học và công nghệ trong bối cảnh chuyển đổi số

Theo đại diện Bộ KH&CN, trong bối cảnh toàn cầu đang chuyển mình mạnh mẽ với sự bùng nổ của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo, đội ngũ nhân lực chất lượng cao, đặc biệt trong lĩnh vực khoa học và công nghệ, đóng vai trò then chốt trong mọi tiến trình phát triển quốc gia. Nhận thức rõ điều này, thời gian qua, Đảng và Nhà nước luôn chú trọng hoàn thiện hệ thống cơ chế, chính sách để thu hút và phát huy tối đa tiềm năng của các chuyên gia, nhà khoa học trong và ngoài nước.

Đặc biệt, Tổng Bí thư Tô Lâm đã chỉ đạo Bộ Nội vụ chủ trì, phối hợp với Bộ KH&CN cùng các bộ, ngành liên quan khẩn trương xây dựng và ban hành cơ chế, chính sách đãi ngộ đặc biệt, đặt mục tiêu thu hút ít nhất 100 chuyên gia hàng đầu về nước làm việc trong tháng 8 năm 2025. Đồng thời, Bộ KH&CN được giao nhiệm vụ triển khai Chiến lược thu hút nhân tài đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050, dự kiến hoàn thành vào tháng 9 năm 2025. Đây là những chỉ đạo mang tính đột phá, thể hiện quyết tâm cao của Đảng và Nhà nước trong việc xây dựng đội ngũ trí thức tinh hoa phục vụ công cuộc phát triển đất nước.

Trong thời gian gần đây, hệ thống pháp lý về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã có những bước tiến đáng kể. Việc Quốc hội thông qua Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 đã tạo nên nền tảng pháp lý vững chắc, khẳng định vai trò trung tâm của nhân lực khoa học trong phát triển quốc gia. Luật này không chỉ bám sát quan điểm của Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị mà còn mở ra hành lang pháp lý thông thoáng, trao quyền rõ ràng cho các nhà khoa học về sở hữu trí tuệ, tài chính và quyền thương mại hóa sản phẩm nghiên cứu. Đặc biệt, luật cho phép áp dụng cơ chế đãi ngộ linh hoạt, kể cả vượt khung lương, nhằm thu hút và giữ chân nhân tài, đặc biệt là chuyên gia Việt Nam đang làm việc tại nước ngoài.

Bên cạnh đó, Luật Công nghiệp Công nghệ số năm 2025 cũng đã được thông qua, nhằm cụ thể hóa các chính sách phát triển công nghiệp công nghệ số thành một ngành kinh tế trụ cột. Luật này đặt trọng tâm vào việc xây dựng hệ sinh thái bán dẫn tại Việt Nam với nhiều chính sách ưu đãi vượt trội, đồng thời tạo nền móng pháp lý cho phát triển trí tuệ nhân tạo và các loại tài sản số - những lĩnh vực mang tính chiến lược trong tương lai.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, vẫn còn tồn tại nhiều thách thức cần sớm được giải quyết để các chính sách mới phát huy hiệu quả thực tiễn. Một trong những vấn đề nổi cộm là tính đồng bộ và khả năng thực thi giữa các luật mới với các văn bản hướng dẫn chi tiết, cũng như các quy định liên quan khác như Luật Ngân sách và Luật Viên chức. Nếu thủ tục hành chính vẫn còn rườm rà, thiếu linh hoạt, các chính sách sẽ khó đi vào cuộc sống. Bên cạnh đó, mức độ đãi ngộ tài chính dành cho các nhà khoa học tại Việt Nam dù đã có cải thiện nhưng vẫn chưa đủ hấp dẫn so với nhiều quốc gia phát triển. Các yếu tố phi tài chính như môi trường nghiên cứu chuyên nghiệp, cơ sở vật chất, cơ hội phát triển sự nghiệp và văn hóa làm việc cũng cần được nâng cao đồng bộ để tạo ra sức hút lâu dài. Mặc dù luật đã đề cập đến cơ chế “vượt khung”, song trong thực tiễn, mức độ áp dụng vẫn còn mang tính nguyên tắc, chưa cụ thể và rõ ràng, đòi hỏi các văn bản hướng dẫn phải sớm được ban hành để đảm bảo tính khả thi.

Trước những yêu cầu cấp thiết đó, Bộ KH&CN đang tích cực cụ thể hóa các định hướng chính sách thông qua nhiều giải pháp đồng bộ. Trong đó, Bộ tập trung xây dựng và ban hành các quy định cụ thể về cơ chế chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu, cơ chế tự chủ đối với tổ chức KH&CN công lập, chính sách ưu đãi vượt trội cho ngành công nghiệp bán dẫn, và cơ chế thu hút, trọng dụng nhân lực chất lượng cao. Đồng thời, Bộ đang tổ chức thực hiện Đề án phát triển và trọng dụng nhân tài phục vụ cho các mục tiêu đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, với nhiều chương trình có tính cạnh tranh cao nhằm thu hút nhà khoa học người Việt ở nước ngoài cũng như chuyên gia quốc tế giàu kinh nghiệm. Các chương trình này sẽ bao gồm các gói hỗ trợ tài chính đặc biệt, điều kiện làm việc ưu việt và lộ trình phát triển nghề nghiệp rõ ràng.

Ngoài ra, việc đầu tư vào hạ tầng và môi trường nghiên cứu cũng được chú trọng. Bộ đang nâng cấp các phòng thí nghiệm trọng điểm, xây dựng trung tâm nghiên cứu đạt chuẩn quốc tế, phát triển khu công nghệ cao và vườn ươm công nghệ để tạo không gian làm việc lý tưởng cho các nhà nghiên cứu. Song song, việc thúc đẩy mối liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp cũng là một trong những ưu tiên hàng đầu nhằm đưa các kết quả nghiên cứu vào ứng dụng thực tiễn, phát triển thị trường KH&CN nội địa.

Trong định hướng hội nhập quốc tế, Bộ KH&CN đang tạo điều kiện thuận lợi để các nhà khoa học Việt Nam tham gia vào mạng lưới nghiên cứu toàn cầu, đồng thời thu hút các tập đoàn công nghệ lớn thiết lập trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D) tại Việt Nam. Việc đơn giản hóa thủ tục hành chính, trao quyền tự chủ cao cho nhà khoa học và tập trung nguồn lực tài chính, trang thiết bị, cơ sở dữ liệu phục vụ nghiên cứu cũng đang được thúc đẩy mạnh mẽ. Đặc biệt, các cơ chế đánh giá sẽ chuyển mạnh sang mô hình đánh giá kết quả đầu ra dựa trên công bố quốc tế, bằng sáng chế và sản phẩm thương mại hóa thay vì chỉ dựa vào quy trình và thủ tục hành chính.

Lãnh đạo Bộ KH&CN khẳng định rằng, trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, nhân tài là yếu tố quyết định và không thể thu hút bằng các chính sách cứng nhắc. Việc áp dụng cơ chế vượt khung, hỗ trợ nhà ở hay cung cấp điều kiện làm việc tối ưu không nên được xem là đặc ân mà là điều kiện tối thiểu để đội ngũ nhân lực tinh hoa có thể yên tâm cống hiến lâu dài.

Với các chính sách mới cùng sự quyết tâm của cả hệ thống chính trị, đặc biệt là việc Quốc hội thông qua Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo cùng Luật Công nghiệp Công nghệ số, Việt Nam đang từng bước tạo ra một môi trường nghiên cứu thực sự hấp dẫn và cạnh tranh, làm tiền đề cho sự phát triển vượt bậc trong các lĩnh vực công nghệ mũi nhọn trong thời gian tới.