Tương lai việc làm dưới làn sóng công nghệ

Làn sóng này vừa mở ra cơ hội lớn cho tăng trưởng, vừa đặt ra câu hỏi gay gắt về tương lai việc làm, đặc biệt trong bối cảnh chuỗi sản xuất và lao động phổ thông vẫn chiếm tỷ lệ lớn.

Theo báo cáo mới nhất của Ngân hàng Thế giới (World Bank) năm 2025, chỉ khoảng 10% việc làm ở khu vực Đông Á Thái Bình Dương, bao gồm Việt Nam, bổ trợ trực tiếp cho AI. Điều này cho thấy sự chênh lệch lớn giữa tốc độ phát triển công nghệ và khả năng thích ứng của lực lượng lao động hiện tại. AI và tự động hóa đang thay đổi cách chúng ta sản xuất, dạy học và chăm sóc sức khỏe.

AI đang tấn công mạnh mẽ vào các ngành phụ thuộc lao động thủ công và lặp lại. Tại Việt Nam, tự động hóa đe dọa thay thế 70% việc làm có nguy cơ cao, theo báo cáo Kearney năm 2023. Các tập đoàn lớn như Samsung và Foxconn đã đầu tư hàng tỷ đô la vào nhà máy tự động hóa, dẫn đến việc sa thải hàng nghìn công nhân ở lĩnh vực lắp ráp điện tử.

Xu hướng tương tự đang lan rộng, khi các nhà sản xuất giày dép ở Indonesia láng giềng như Nike đã cắt giảm nhân sự vì tự động hóa, và Việt Nam với mức lương lao động chỉ 3,1 đô la Mỹ mỗi giờ không nằm ngoài quỹ đạo này.

Chuyên gia từ Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) cảnh báo rằng, đến năm 2028, khoảng 6,6 triệu lao động nông nghiệp ở ASEAN, trong đó Việt Nam chiếm phần lớn, có thể mất việc do máy bay không người lái và hệ thống AI giám sát cây trồng.

Không chỉ dừng lại ở lao động chân tay, AI còn tác động mạnh mẽ đến các công việc văn phòng. Báo cáo Goldman Sachs năm 2023 dự đoán 300 triệu việc làm toàn cầu có nguy cơ, với 46% thuộc lĩnh vực hành chính và hỗ trợ khách hàng.

 Tại Việt Nam, các ngân hàng đã chuyển sang chatbot AI, dẫn đến cắt giảm hàng nghìn vị trí. Những công việc lặp lại như nhập liệu, thu ngân hay thiết kế đồ họa cơ bản đang dần bị thay thế bởi công cụ GenAI như ChatGPT.

Tuy nhiên, AI không chỉ là mối đe dọa mà còn tạo ra cơ hội mới, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Theo báo cáo ILO năm 2025, AI có thể đóng góp thêm 12% GDP cho Việt Nam, tương đương 79,3 tỷ đô la Mỹ vào năm 2030.

Lao động Việt Nam có kỹ năng AI có thể tăng lương hơn 25% (theo Amazon Web Services - AWS 2025). Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) năm 2023 cũng dự báo AI có thể tạo 97 triệu việc làm mới toàn cầu.

Các lĩnh vực được dự đoán sẽ phát triển mạnh mẽ bao gồm giáo dục, y tế và năng lượng tái tạo. Đơn cử, Việt Nam cần thêm 4 triệu giáo viên đến năm 2030, và AI chỉ đóng vai trò bổ trợ chứ không thể thay thế yếu tố con người như sự đồng cảm và hướng dẫn văn hóa.

Để thích ứng với tương lai công việc, sự hợp tác giữa học thuật, doanh nghiệp và chính phủ là mấu chốt. GS Hồ Phạm Minh Nhật, nhà khoa học tại Đại học Texas (Mỹ), chỉ ra ba nhóm lĩnh vực tiềm năng nhất cho sinh viên Việt Nam: Mô hình nền tảng và AGI, AI ứng dụng trong công nghiệp tự động hóa, và AI trong chăm sóc sức khỏe.

Ông cũng đề xuất phối hợp giữa các trường đại học và doanh nghiệp để thu hẹp khoảng trống giữa lý thuyết và thực tế, nhất là trong kỹ năng MLOps (vận hành máy học). Nên tận dụng nền tảng toán vững, kết hợp tư duy ứng dụng và kỹ năng mềm quốc tế.

Còn theo ông Vũ Ngọc Quyết, nhà sáng lập LOCA AI, nhìn nhận AI như cầu nối giúp doanh nghiệp Việt hội nhập toàn cầu, đặc biệt trong việc tích hợp Deep Learning và NLP để dịch liên tục, hỗ trợ doanh nghiệp sản xuất phối hợp với chuyên gia quốc tế.

Trong khi đó, ông Dương Thanh Sơn, Chủ tịch Học viện ABM BECA, cảnh báo doanh nghiệp phải hành động nhanh vì thế giới đang thay đổi nhanh hơn bộ máy quản trị truyền thống. AI khiến chu kỳ đổi mới rút ngắn gấp 5 - 10 lần. Nâng cao nhận thức lãnh đạo, triển khai trợ lý AI 360°, và chính quyền đồng hành qua chính sách hỗ trợ. AI không lấy đi cơ hội, mà trao cho những ai biết ứng dụng.

Còn theo World Bank năm 2025 nhấn mạnh việc học tập suốt đời và nâng cao kỹ năng số, lập trình và phân tích dữ liệu cho người lao động.

AI và tự động hóa là làn sóng không thể dừng lại và ở Việt Nam, câu hỏi không còn là liệu AI có đến hay không, mà là chúng ta chọn cách thích nghi như thế nào. Nếu chỉ đối mặt bằng biện pháp ngăn chặn, nhiều lao động sẽ mất cơ hội. Nếu đặt con người tại trung tâm, thông qua đào tạo, chính sách hỗ trợ và chuyển đổi lãnh đạo, AI có thể trở thành đòn bẩy đưa Việt Nam từ nơi sản xuất thành nơi sáng tạo giá trị.