Từ hạt cà phê đến khát vọng di sản nhân loại

Ngôn ngữ kết nối các nền văn minh

Xuyên suốt Diễn đàn Di sản Cà phê Thế giới diễn ra từ ngày 17 đến 19/4/2026 tại Buôn Ma Thuột, Đắk Lắk, một nhận thức chung đã được xác lập cà phê không chỉ là một ngành kinh tế mà là một thiết chế văn hóa xã hội đặc biệt. Với chủ đề Từ những truyền thống đa dạng đến di sản sống chung của nhân loại, diễn đàn đã quy tụ các đại sứ, tổ chức quốc tế và chuyên gia để cùng giải mã sức mạnh kết nối của thức uống này.

Từ góc nhìn lịch sử, ông Hasan Barit, Phó Trưởng phái đoàn Đại sứ quán Thổ Nhĩ Kỳ, đã phác họa hành trình của cây cà phê từ Ethiopia lan tỏa qua các đế chế để trở thành không gian giao lưu xã hội và trao đổi tri thức. Tại Istanbul hay các thành phố lớn ở Châu Âu, quán cà phê từng được ví như trường học của những người trí tuệ, nơi nuôi dưỡng tư duy khai sáng.

Sự di chuyển của hạt cà phê qua các lục địa cũng chính là sự di chuyển của các hệ giá trị văn hóa. Đại sứ Palestine tại Việt Nam, ông Saadi Salama, đã dùng một cụm từ đầy hình tượng khi gọi cà phê là ký ức văn hóa ở dạng lỏng. Trong khi đó, đại diện Đại sứ quán Ý, ông Renzo Moro, khẳng định sự ra đời của espresso đã biến cà phê thành một ngôn ngữ văn hóa toàn cầu.

Những thực hành nhân văn như caffè sospeso, trả tiền trước cho một tách cà phê tặng người lạ chính là minh chứng cho tinh thần sẻ chia mà ngành đồ uống này mang lại cho xã hội. Không chỉ dừng lại ở giá trị tinh thần, mô hình Cảnh quan văn hóa cà phê Colombia được UNESCO công nhận là di sản thế giới đã gợi mở cho Việt Nam bài toán về nông nghiệp bền vững, ứng dụng AI và bảo vệ hệ sinh thái trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

Ngành cà phê hiện đại đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi từ mô hình tuyến tính sang hệ sinh thái tuần hoàn. Hoa hậu Bảo Ngọc, đại diện thế hệ trẻ tại diễn đàn, đã nhấn mạnh rằng sản xuất cà phê ngày nay không chỉ đo đếm bằng năng suất mà phải gắn liền với sự minh bạch chuỗi giá trị và trách nhiệm với môi trường.

Việc đặt người nông dân vào vị trí trung tâm của mọi chính sách phát triển chính là chìa khóa để bảo tồn những tri thức bản địa, từ đó tạo tiền đề cho việc xây dựng một hồ sơ di sản văn hóa phi vật thể có sức nặng trước cộng đồng quốc tế.

Tầm nhìn thủ phủ cà phê thế giới

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, Việt Nam đang từng bước khẳng định vị thế không chỉ là quốc gia xuất khẩu hàng đầu mà còn là một nền văn hóa cà phê có chiều sâu. Robusta Việt Nam, đặc biệt là Robusta Buôn Ma Thuột, được các chuyên gia nhìn nhận là biểu hiện của tính cách con người Việt Nam: mạnh mẽ, kiên cường và bền bỉ.

Nhà sử học Dương Trung Quốc nhận định hành trình cà phê Việt là sự tiếp biến văn hóa kỳ diệu, từ khi được người Pháp đưa vào Tây Nguyên đến giai đoạn Đổi mới rực rỡ. PGS. TS Trần Đình Thiên cho biết, sự phát triển này là phi thường khi đưa ngành hàng đạt mức giá trị khoảng 9 tỷ USD và vẫn đang trên đà tăng trưởng mạnh mẽ, trở thành cánh cửa mở ra thế giới cho bản sắc Việt.

Thứ trưởng thường trực Bộ Ngoại giao Nguyễn Minh Vũ khẳng định định hướng chiến lược là giới thiệu tri thức trồng và chế biến cà phê Đắk Lắk như một thực hành di sản sống. Điều này nhận được sự đồng thuận từ các tổ chức quốc tế như FAO và UNESCO. Ông Vinod Ahuja, Trưởng đại diện FAO, cho rằng tương lai không nằm ở việc mở rộng diện tích mà là nâng cao chất lượng và tính bền vững.

Tầm nhìn xây dựng Buôn Ma Thuột thành Thành phố Cà phê của thế giới được kỳ vọng sẽ biến nơi đây thành trung tâm sáng tạo toàn cầu, chuyển dịch từ vùng nguyên liệu thuần túy sang không gian văn hóa sống động, nơi hội tụ tinh hoa của các nền văn minh cà phê lớn.

Vai trò của các doanh nghiệp đầu tàu như Trung Nguyên Legend trong tiến trình này là vô cùng cốt yếu. Được đánh giá là tác nhân di sản, doanh nghiệp này đã tiên phong đưa ra triết lý Cà phê Đạo - The Tao of Coffee, hướng con người tới lối sống tỉnh thức và nhân bản.

Đại diện Trung Nguyên Legend chia sẻ rằng họ phát triển hệ sinh thái cà phê dựa trên ba chiều kích: vật lý, xã hội và tinh thần. Điều này đã gây ấn tượng mạnh với các vị khách quốc tế qua trải nghiệm Thiền cà phê. Ông Jonathan Baker, Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam, nhận xét rằng phương pháp này mang lại một cách nhìn hoàn toàn khác biệt về cà phê, tĩnh tại và sâu sắc hơn.

Hành trình đưa cà phê Việt Nam trở thành di sản sống chung của nhân loại là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự chung tay của Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng. Khi hạt cà phê không còn chỉ là một loại hạt hàng hóa mà trở thành giải pháp cho tương lai, một ngôn ngữ của hòa hợp và sáng tạo, nó sẽ chính thức khẳng định vị thế bền vững của mình trên bản đồ văn minh thế giới.