Dệt may, da giày Việt Nam tìm đường tự chủ nguyên liệu

Tuy nhiên, năng lực sản xuất của hai ngành này vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn nguyên phụ liệu nhập khẩu. Trong bối cảnh các thị trường quốc tế ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn về truy xuất nguồn gốc, phát triển bền vững và ESG, câu chuyện tự chủ chuỗi cung ứng đang trở thành yêu cầu cấp thiết để nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam.

Nghịch lý của những ngành xuất khẩu tỷ USD

Tại buổi làm việc với Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc ngày 29/5/2026, đại diện các hiệp hội dệt may và da giày đã đồng loạt đề xuất nhiều giải pháp nhằm tháo gỡ những điểm nghẽn kéo dài, từ cơ chế chính sách đến phát triển chuỗi cung ứng nội địa. Trong đó, đề xuất thành lập Trung tâm nguyên phụ liệu quốc gia được xem là một trong những ý tưởng đáng chú ý nhất, mở ra hướng đi mới cho quá trình chuyển đổi từ gia công sang chủ động tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Những năm qua, dệt may và da giày luôn nằm trong nhóm ngành dẫn đầu về xuất khẩu của Việt Nam. Riêng năm 2025, ngành dệt may đạt kim ngạch xuất khẩu hơn 46 tỷ USD, đưa sản phẩm tới 138 thị trường trên toàn thế giới. Trong 5 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu toàn ngành đã đạt 17,8 tỷ USD và đang hướng tới mục tiêu 48-49 tỷ USD cho cả năm.

Bên cạnh đó, ngành dệt may hiện tạo việc làm cho khoảng 1,8 triệu lao động, đóng góp khoảng 10% tổng kim ngạch xuất khẩu và 5% kim ngạch nhập khẩu của cả nước. Trong cơ cấu xuất khẩu năm 2025, nhóm hàng may mặc đạt 38,7 tỷ USD, trong khi xuất khẩu sợi đạt trên 4,8 tỷ USD.

Ngành da giày cũng giữ vị thế quan trọng trên bản đồ sản xuất toàn cầu. Việt Nam hiện đứng thứ hai thế giới về kim ngạch xuất khẩu da giày và thứ ba về sản lượng sản xuất. Toàn ngành có khoảng 10.000 doanh nghiệp sản xuất thành phẩm và hơn 22.000 doanh nghiệp công nghiệp phụ trợ, tạo việc làm cho khoảng 1,5 triệu lao động với mức thu nhập bình quân từ 12-13 triệu đồng/người/tháng.

Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Đức Thuấn, Chủ tịch Hiệp hội Da - Giày - Túi xách Việt Nam (LEFASO), tỷ lệ nội địa hóa của ngành hiện mới đạt khoảng 55%. Điều đó đồng nghĩa với việc gần một nửa nhu cầu nguyên phụ liệu vẫn phải phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài.

Ngành dệt may cũng đang đối mặt tình trạng tương tự khi phần lớn nguyên liệu vải và phụ liệu đầu vào vẫn được nhập khẩu. Sự phụ thuộc này khiến doanh nghiệp dễ bị tác động bởi biến động thị trường quốc tế, đứt gãy chuỗi cung ứng hoặc các thay đổi về chính sách thương mại của các nước nhập khẩu.

Theo ông Vũ Đức Giang, Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Việt Nam (VITAS), bên cạnh áp lực từ thị trường thế giới, ngành còn phải đối mặt với thực trạng tận dụng các hiệp định thương mại tự do chưa như kỳ vọng do chưa đáp ứng đầy đủ quy tắc xuất xứ. Đây là một trong những nguyên nhân khiến nhiều doanh nghiệp chưa khai thác hết các lợi thế từ các FTA thế hệ mới.

Từ trung tâm nguyên phụ liệu đến mục tiêu sản xuất xanh

Điểm đáng chú ý tại buổi làm việc là đề xuất thành lập Trung tâm nguyên phụ liệu quốc gia do LEFASO kiến nghị.

Theo ông Nguyễn Đức Thuấn, trung tâm này không chỉ đóng vai trò cung ứng nguyên liệu mà còn được định hướng trở thành trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và ứng dụng khoa học công nghệ cho ngành thời trang và da giày. Mục tiêu là giải quyết tận gốc bài toán tự chủ nguồn cung, giảm chi phí sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm và tăng sức cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam.

Nếu được triển khai hiệu quả, trung tâm có thể trở thành mắt xích quan trọng giúp doanh nghiệp chủ động hơn về nguyên liệu, đáp ứng tốt hơn các yêu cầu về xuất xứ hàng hóa và tận dụng hiệu quả các ưu đãi từ các hiệp định thương mại tự do.

Tuy nhiên, câu chuyện tự chủ nguyên liệu hiện không còn đơn thuần là bài toán kinh tế. Các thị trường xuất khẩu lớn đang liên tục bổ sung những tiêu chuẩn mới liên quan đến phát triển xanh, năng lượng tái tạo, trách nhiệm xã hội và quản trị doanh nghiệp. Điều này khiến ESG dần trở thành điều kiện bắt buộc để doanh nghiệp tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ông Vũ Đức Giang cho biết ngành dệt may hiện chịu áp lực ngày càng lớn từ các tiêu chuẩn xanh và phát triển bền vững. Bên cạnh đó là tình trạng lao động dịch chuyển, nghỉ việc diễn ra khá căng thẳng ở nhiều địa phương, gây khó khăn cho hoạt động sản xuất.

Để thích ứng với xu thế mới, nhiều doanh nghiệp đang chuyển hướng sang đầu tư công nghệ, chuyển đổi số và phát triển các sản phẩm tái chế từ phụ liệu dệt may hoặc quần áo đã qua sử dụng. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm xây dựng mô hình kinh tế tuần hoàn và nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm.

Các hiệp hội cũng kiến nghị Chính phủ có chính sách thu hút đầu tư có chọn lọc vào các khâu dệt, nhuộm và hoàn tất – những mắt xích còn yếu trong chuỗi cung ứng hiện nay. Đây được xem là điều kiện cần để hình thành hệ sinh thái sản xuất xanh, đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe từ khách hàng quốc tế.

Ghi nhận các đề xuất của doanh nghiệp, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc khẳng định Chính phủ sẽ tiếp tục đồng hành cùng cộng đồng doanh nghiệp, tập trung tháo gỡ các khó khăn về thuế, hải quan, thủ tục hành chính và cơ chế chính sách.

Nhiều kiến nghị cụ thể đã được các bộ, ngành nghiên cứu xử lý như đẩy mạnh cơ chế hoàn thuế VAT theo hướng "hoàn trước, kiểm tra sau", hạn chế tình trạng thanh tra kiểm tra chồng chéo, xây dựng cơ chế hải quan thông thoáng hơn và nghiên cứu điều chỉnh quy định về giờ làm thêm để phù hợp với đặc thù sản xuất của ngành.

Về dài hạn, Chính phủ cũng khuyến khích doanh nghiệp đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số, phát triển thương mại điện tử và xây dựng thương hiệu riêng thay vì chỉ tham gia ở khâu gia công.

Trong bối cảnh người tiêu dùng toàn cầu ngày càng quan tâm đến các yếu tố bền vững, lợi thế cạnh tranh không còn nằm ở lao động giá rẻ mà chuyển dần sang khả năng kiểm soát chuỗi cung ứng, đổi mới công nghệ và đáp ứng các tiêu chuẩn ESG. Với quy mô gần 100 tỷ USD kim ngạch xuất nhập khẩu mỗi năm, việc nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, phát triển công nghiệp hỗ trợ và xây dựng chuỗi cung ứng xanh sẽ là chìa khóa để dệt may và da giày Việt Nam bước sang giai đoạn phát triển mới, bền vững hơn và có giá trị gia tăng cao hơn.