Từ chống hàng giả đến kiến tạo niềm tin thị trường số

Cuộc chiến minh bạch hóa hàng hóa

Thực tiễn cho thấy, dù các lực lượng chức năng đã liên tục mở các đợt cao điểm kiểm tra, xử lý vi phạm, hàng giả và hàng kém chất lượng vẫn tồn tại như một “bóng mờ” song hành cùng sự phát triển của thị trường. Hơn 23.000 vụ vi phạm bị triệt phá, thu nộp ngân sách gần 372 tỷ đồng là những con số 'biết nói' về cuộc chiến chống gian lận thương mại năm 2025. Tuy nhiên, trước tình trạng hàng giả ngày càng tinh vi, đáng lo ngại, nhiều vụ việc liên quan trực tiếp đến thực phẩm, dược phẩm là những lĩnh vực tác động trực tiếp đến sức khỏe và tính mạng người dân.

Nguyên nhân sâu xa không chỉ nằm ở hành vi vi phạm ngày càng tinh vi, mà còn ở những hạn chế mang tính hệ thống. Dữ liệu về hàng hóa hiện vẫn phân tán theo bộ, ngành, địa phương; chưa có mã định danh thống nhất trên toàn quốc; hoạt động truy xuất nguồn gốc mới dừng ở mức hình thức, chưa phản ánh đầy đủ chuỗi cung ứng từ nguyên liệu, sản xuất, lưu thông đến tiêu dùng. Trên không gian thương mại điện tử, việc kiểm soát hàng hóa càng trở nên khó khăn khi các đối tượng có thể dễ dàng thay đổi tài khoản, địa chỉ và phương thức giao dịch.

Từ góc độ quản lý thị trường, ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước – Bộ Công Thương, đã chỉ ra một nghịch lý tồn tại nhiều năm qua khi hàng giả có thể “nhìn là biết”, nhưng để xử phạt lại không hề đơn giản. Trong nhiều trường hợp, cơ quan chức năng phải chờ xác nhận từ chính chủ thể quyền, thường là các thương hiệu lớn ở nước ngoài mới đủ căn cứ pháp lý kết luận là hàng giả. Thời gian xác minh kéo dài, thậm chí bị giới hạn trong khung 24 giờ, khiến không ít vụ việc rơi vào thế bị động.

Chính những khoảng trống này tạo ra “vùng xám” cho hàng giả tồn tại, bất chấp nỗ lực của lực lượng thực thi. Và đó là lý do vì sao, theo lãnh đạo Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, việc xác thực và truy xuất nguồn gốc không thể chỉ mang tính khuyến khích, mà cần trở thành điều kiện bắt buộc của thị trường.

Nền tảng cho một thị trường lành mạnh trong kỷ nguyên số

Các chuyên gia cho rằng, khi Việt Nam đã ban hành hàng chục tiêu chuẩn về truy xuất nguồn gốc, vấn đề còn lại không nằm ở thiếu khung pháp lý, mà ở khâu tổ chức thực thi. Nếu không có một cơ quan đủ thẩm quyền và năng lực điều phối, các tiêu chuẩn này sẽ khó đi vào đời sống thị trường. Trong bức tranh đó, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước được kỳ vọng là đầu mối kết nối giữa tiêu chuẩn, công nghệ và thực tiễn quản lý.

Đối với doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp sản xuất và phân phối trong lĩnh vực thực phẩm, dược phẩm, việc tham gia hệ thống truy xuất nguồn gốc thống nhất không chỉ giúp bảo vệ thương hiệu, mà còn giảm chi phí rủi ro trong dài hạn. Đối với người tiêu dùng, khả năng kiểm chứng thông tin sản phẩm ngay tại điểm bán sẽ góp phần hình thành văn hóa tiêu dùng dựa trên minh bạch và trách nhiệm.

Trong bối cảnh thương mại điện tử và kinh doanh trực tuyến phát triển mạnh, không gian mạng đã trở thành “mặt trận” mới của buôn lậu, gian lận thương mại và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, đòi hỏi cách tiếp cận quản lý không chỉ dựa vào kiểm tra, xử phạt truyền thống mà phải mở rộng sang mô hình liên minh đa lực lượng, đa tầng nấc. Ở trung tâm của mô hình này là vai trò điều phối, dẫn dắt của Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước.

Thực tiễn cho thấy, Cục không chỉ thực hiện chức năng quản lý nhà nước về thị trường nội địa mà còn đóng vai trò “nhạc trưởng” trong kết nối pháp lý, lực lượng thực thi và cộng đồng doanh nghiệp. Thông qua việc ban hành các kế hoạch chuyên đề, hướng dẫn nghiệp vụ và tổ chức tập huấn trên phạm vi cả nước, từng bước nâng cao năng lực nhận diện, thu thập chứng cứ và xử lý vi phạm trên môi trường số cho lực lượng quản lý thị trường địa phương.

Ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, cho rằng việc kiểm soát hiệu quả các hành vi vi phạm đòi hỏi cách tiếp cận tổng thể, đồng bộ và bền bỉ. Những năm gần đây, lực lượng quản lý thị trường cả nước đã triển khai quyết liệt Đề án chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng trên thương mại điện tử đến năm 2025 (Đề án 319), coi đây là khung hành động xuyên suốt trong bối cảnh vi phạm ngày càng chuyển dịch mạnh lên không gian mạng. Trên cơ sở đó, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước đã chủ động thiết lập cơ chế phối hợp với các nền tảng lớn như Shopee, Lazada thông qua ký kết cam kết kiểm soát chất lượng hàng hóa, qua đó từng bước siết chặt trách nhiệm của các sàn trong quản lý người bán và sản phẩm.

Theo định hướng của Cục, thời gian tới lực lượng quản lý thị trường sẽ tiếp tục đẩy mạnh trao đổi thông tin với các hiệp hội ngành hàng và cộng đồng doanh nghiệp, coi đây là kênh quan trọng để nâng cao hiệu quả phát hiện, kiểm tra và xử lý hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, đặc biệt trên các nền tảng thương mại điện tử. Song song với hoạt động kiểm tra, kiểm soát trực tiếp, việc ứng dụng công nghệ, khai thác các phần mềm chuyên dụng nhằm quét, sàng lọc và phát hiện sớm dấu hiệu vi phạm từ phía nhà bán hàng cũng đang được tăng cường, phù hợp với đặc thù của môi trường kinh doanh số.

Nhấn mạnh định hướng lâu dài, ông Trần Hữu Linh khẳng định mục tiêu cao nhất của công tác đấu tranh chống hàng giả trên không gian mạng không chỉ dừng ở xử lý vi phạm, mà hướng tới xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh, minh bạch, tạo động lực cho doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh chân chính phát triển, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng. Trong bối cảnh thương mại điện tử tiếp tục mở rộng, chống hàng giả trên môi trường số vẫn sẽ là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, ưu tiên của lực lượng quản lý thị trường trong thời gian tới.