Ngành công nghiệp ô tô được ví như biểu tượng của sự phát triển kinh tế và năng lực công nghệ của một quốc gia. Tuy nhiên, tại Việt Nam, sau nhiều thập kỷ nỗ lực, bài toán nội địa hóa vẫn còn nhiều nan giải. Hơn bao giờ hết, công nghiệp hỗ trợ của ngành ô tô đang cần một cú hích mạnh mẽ để nắm bắt cơ hội bứt phá.
Việt Nam mới có hơn 360 doanh nghiệp tham gia sản xuất linh kiện, phụ tùng ô tô
Nỗi trăn trở mang tên năng lực sản xuất thấp trở thành sự quan tâm của nhiều hãng sản xuất xe hơi. Hãng xe Toyota Việt Nam, một trong những đầu tàu của ngành, đã hoạt động tại Việt Nam gần 30 năm nhưng chỉ xây dựng được chuỗi cung ứng với 61 nhà cung cấp, trong đó vỏn vẹn 13 nhà cung cấp thuần Việt.
Đáng nói hơn, chỉ có duy nhất một doanh nghiệp nội địa trở thành nhà cung cấp cấp 1, còn lại đều là cấp 2 và 3. Con số này phản ánh một thực tế đáng buồn: các doanh nghiệp Việt Nam vẫn đang loay hoay ở những phân khúc có giá trị thấp, thiếu khả năng sản xuất các linh kiện phức tạp, yêu cầu độ chính xác cao.
Theo Hiệp hội Công nghiệp hỗ trợ Việt Nam (VASI), tính đến tháng 4/2025, Việt Nam mới có hơn 360 doanh nghiệp tham gia sản xuất linh kiện, phụ tùng ô tô. Trong số này, số lượng nhà cung cấp cấp 1 chưa tới 100 và phần lớn là các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI).
Điều này tạo nên một bức tranh rõ nét: các doanh nghiệp FDI chiếm lĩnh những hoạt động có giá trị cao, trong khi doanh nghiệp nội địa bị mắc kẹt ở phân khúc năng suất thấp. Bà Trương Thị Chí Bình, Phó Chủ tịch VASI, thẳng thắn chỉ ra rằng nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn đang mắc kẹt trong cách làm truyền thống, với năng lực quản trị yếu kém và hiệu suất lao động thấp.
Muốn tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu của ngành ô tô, các doanh nghiệp phải đáp ứng những tiêu chuẩn khắt khe. Theo chia sẻ của đại diện Công ty An Trung Industries, chi phí đầu tư ban đầu vào lĩnh vực này vô cùng tốn kém. Máy móc đòi hỏi công nghệ cao, độ chính xác tuyệt đối. Nhà xưởng phải đạt chuẩn quốc tế. Nguồn nhân lực cũng phải được tuyển chọn và đào tạo bài bản với chi phí lớn.
Điều đáng nói là những doanh nghiệp nội địa như An Trung Industries, dù nhận thấy tiềm năng thị trường lớn, lại lực bất tòng tâm vì thiếu vốn và công nghệ. Họ chỉ nhận được miễn, giảm tiền thuê mặt bằng ban đầu, còn những hỗ trợ thiết thực nhất lại không có.
Doanh nghiệp cần nhất là vốn và công nghệ thì cả hai đều không được hỗ trợ theo lời đại diện An Trung Industries cho biết. Tình trạng này khiến các doanh nghiệp nhỏ và vừa của Việt Nam dù rất quyết tâm nhưng vẫn không thể vươn lên, tạo ra một vòng luẩn quẩn khó thoát.
Tầm nhìn chiến lược và những giải pháp cần thiết. Thị trường ô tô Việt Nam được dự báo vô cùng tiềm năng, với quy mô có thể đạt 1 triệu xe/năm vào 2030 và hơn 5 triệu xe/năm vào 2045. Hàng loạt các hãng xe lớn như VinFast, Trường Hải, TC Motor, Toyota... đều cam kết đẩy mạnh nội địa hóa. Tuy nhiên, kỳ vọng này chỉ có thể trở thành hiện thực khi ngành công nghiệp hỗ trợ phát triển mạnh mẽ.
Theo ông Phan Đăng Tuất, Chủ tịch VASI, công nghiệp hỗ trợ chính là điều kiện sống còn của ngành ô tô. Để tạo sức bật, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện như khuyến khích doanh nghiệp nội địa. Cần có những chính sách ưu đãi, hỗ trợ thiết thực hơn về vốn, công nghệ và đào tạo để khuyến khích các doanh nghiệp Việt Nam mạnh dạn đầu tư vào lĩnh vực này.
Các gói vay ưu đãi, quỹ hỗ trợ phát triển công nghệ, hay các chương trình liên kết với doanh nghiệp FDI để chuyển giao công nghệ là những hướng đi cần được ưu tiên.
Nhiều doanh nghiệp Việt Nam đang mắc kẹt trong "bẫy năng suất thấp" do cách làm truyền thống. Vì vậy, cần có các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi toàn diện, từ hệ thống quản trị sản xuất, ứng dụng phần mềm bản quyền đến nâng cao kỹ năng cho đội ngũ lao động.
Cuối cùng là tạo ra một hệ sinh thái mạnh mẽ không chỉ là sự nỗ lực của từng doanh nghiệp, mà còn là sự kết nối của cả một hệ sinh thái. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, các tập đoàn sản xuất ô tô lớn và các hiệp hội để tạo ra một môi trường thuận lợi cho các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ phát triển.
Việt Nam đã và đang đặt mục tiêu trở thành một trung tâm sản xuất ô tô trong khu vực. Tuy nhiên, mục tiêu đó chỉ có thể đạt được khi chúng ta giải quyết được "bài toán" công nghiệp hỗ trợ.
Con đường phía trước còn nhiều thách thức, nhưng nếu có những chính sách hỗ trợ đúng đắn, kịp thời và một tầm nhìn chiến lược dài hạn, các doanh nghiệp Việt Nam hoàn toàn có thể vươn lên, trở thành một lực lượng nòng cốt, đưa ngành công nghiệp ô tô Việt Nam tiến lên một tầm cao mới.
