Trách nhiệm trước thiên tai

Với tiềm lực kinh tế nói chung và tiềm lực phòng chống thiên tai nói riêng còn nhiều hạn chế, việc Việt Nam đã và đang có những nỗ lực trong việc kiểm soát những thiệt hại của thiên tai được lý giải chính là nhờ sức mạnh của cộng đồng đã được phát huy tối đa. Nếu những chủ trương, chính sách của Nhà nước là điều kiện cần, thì sự hợp tác của người dân là điều kiện đủ để công cuộc chống thiên tai và dịch bệnh thu được thắng lợi.

Thiên tai trở thành phép thử về sức mạnh của tính cộng đồng của người Việt. Nhưng làm sao để sức mạnh này trở nên bền vững, chứ không phải chờ đến khi đất nước gặp gian nguy?!

Mới đây, Hội nghị toàn quốc về công tác Phòng chống thiên tai và Tìm kiếm cứu nạn năm 2024, ngành Tài nguyên và Môi trường đã thông tin cụ thể về tình hình thiên tai khí tượng thủy văn năm 2023, các tháng đầu năm 2024 cũng như dự báo xu thế thiên tai từ nay đến cuối năm.

Sang đến năm 2024, nhiệt độ trung bình 4 tháng đầu năm tại các khu vực trên cả nước đều cao hơn so với TBNN từ 0,5 - 1,5 độ C. Riêng trong tháng 4/2024 tại khu vực Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ nhiệt độ cao hơn từ 3,1 - 3,6 độ C.

Bên cạnh đó, 110/186 trạm quan trắc trên cả nước đã ghi nhận giá trị nhiệt độ cao nhất ngày vượt giá trị lịch sử. Đặc biệt tại Đông Hà (Quảng Trị) nhiệt độ ngày 28/4/2024 đo được là 44 độ C đây là giá trị cao nhất từ năm 1976 đến nay tại Quảng Trị. Khu vực Tây Nguyên và Nam Bộ cũng đã xuất hiện nắng nóng và nắng nóng gay gắt kéo dài trong tháng 4/2024.

Những tháng đầu năm 2024, đã xuất hiện rất nhiều mưa dông kèm mưa đá. Tính đến ngày 7/5, trên cả nước đã xuất hiện 72 trận mưa đá, trong đó tỉnh Nghệ An là tỉnh có số lần xảy ra mưa đá nhiều nhất trên cả nước với 11/72 trận mưa đá; mưa đá, lốc sét và gió giật mạnh đã gây ra nhiều thiệt hại về kinh tế, xã hội và môi trường.

Dòng chảy trên các sông, hồ chứa khu vực Bắc Bộ phổ biến thiếu hụt so với TBNN từ 30-60%, thiếu hụt nhiều trên sông Thao và sông Lô từ 50-60%, dòng chảy trên các sông ở Trung Bộ, Tây Nguyên phổ biến thiếu hụt so với TBNN từ 25-50%.

Xâm nhập mặn tại khu vực Nam Bộ trong mùa khô năm 2023-2024 đã đến sớm và gay gắt hơn TBNN và năm 2022-2023. Các đợt xâm nhập mặn trong thời gian vừa qua đã gây ra tình trạng thiếu nước ngọt cục bộ tại một số khu vực chưa có điều kiện tiếp cận nguồn cấp nước tập trung tại một số tỉnh ven biển.

Hiện tượng El Nino đang suy yếu dần và dự báo có khả năng chuyển sang trạng thái La Nina trong các tháng cuối năm 2024. Biến đổi khí hậu tiếp tục tác động làm gia tăng tính cực đoan (gồm cả tối thấp và tối cao) nên năm 2024 dự báo sẽ có diễn biến thiên tai KTTV phức tạp, gồm cả nắng nóng, hạn mặn, dông lốc mưa đá hơn mức bình thường vào nửa đầu năm và mưa, bão, lũ, ngập lụt xuất hiện nhiều, tập trung vào nửa cuối năm. Đây là kịch bản tác động khả giống với hình thái diễn biến ENSO năm 2020.

Phải khẳng định rằng, những dự báo, cảnh báo thiên tai của ngành Khí tượng thủy văn rất kịp thời và quan trọng là cơ sở để các cơ quan chức năng từ Trung ương đến địa phương chủ động đề ra các kịch bản ứng phó hiệu quả nhằm hạn chế những rủi ro, thiệt hại về người và vật chất. Song, nhìn nhận thực tế, dù cho công tác dự báo có đúng hướng, nhưng một khi những hệ lụy của bão và sức chống chọi của người dân còn chưa cao, thì mức thiệt hại về người và tài sản vẫn vô cùng lớn. Người làm dự báo khó có thể yên lòng.

Trong khi đó, chúng ta còn chậm trễ đổi mới tư duy, biến đổi khí hậu ngày càng diễn biến phức tạp, nhanh chóng. Những hiện tượng thiên nhiên “hiếm gặp” ngày càng “dễ gặp” nhiều hơn; mưa - nắng năm nào cũng lập kỷ lục mới với thiệt hại nghiêm trọng hơn.

Người dân đã làm quen với những cụm từ như: “sống chung với lũ, sống chung với hạn mặn...” Nhưng nếu không thay đổi, không bắt tay vào tự cứu mình bằng những hành động thiết thực và đơn giản như không xả rác bừa bãi, nói không với đồ nhựa dùng một lần cho tới những việc lớn hơn là bảo vệ môi trường, bảo vệ thiên nhiên thay vì đổ lỗi cho thiên tai, sẽ đến lúc nào đó không phải là sống chung mà chúng ta sẽ bị nhấn chìm bởi lũ, bởi rác, bởi ô nhiễm.

Chính vì thế, cách phòng, chống thiên tai tốt nhất chính là nhận thức và ý thức của con người. Không thể phát triển bằng mọi giá, đánh đổi thiên nhiên lấy kinh tế, vì đó là phát triển không bền vững. Nhận thức này phải được quán triệt từ khâu hoạch định chính sách, pháp luật đến các biện pháp bảo đảm thực thi trong thực tế.

 Phải tạo ra một ý thức xã hội là bảo vệ môi sinh, gìn giữ môi trường sống, gìn giữ và phục hồi màu xanh của rừng, sự trong lành của các dòng sông, của bầu khí quyển Trái đất.

Cách phòng, chống thiên tai tốt nhất chính là nhận thức và ý thức của mỗi chúng ta. Không thể phát triển bằng mọi giá, đánh đổi thiên nhiên lấy phát triển, vì đó là phát triển không bền vững.

Nhận thức này phải được quán triệt từ khâu hoạch định chính sách, pháp luật đến các biện pháp bảo đảm thực thi trong thực tế. Phải tạo ra một ý thức xã hội là bảo vệ môi sinh, gìn giữ môi trường sống, gìn giữ và phục hồi màu xanh của rừng, sự trong lành của các dòng sông, của bầu khí quyển… Có như thế thiên nhiên mới giảm bớt những cơn giận dữ, mang lại sự bình yên cho con người.