TP.HCM: Trung tâm logistics chiến lược của Đông Nam Á 

Tại tọa đàm “Động lực phát triển công nghiệp TP.HCM – Từ tiềm năng đến hành động” diễn ra ngày 17/7, nhiều chuyên gia đã thống nhất rằng logistics chính là chìa khóa mở ra mô hình công nghiệp hóa thế hệ mới. Không chỉ giữ vai trò hỗ trợ vận chuyển, logistics hiện đại đóng vai trò kết nối toàn bộ chuỗi thiết kế - sản xuất - phân phối - xuất khẩu, tạo ra chuỗi giá trị liên kết hiệu quả giữa các địa phương trong vùng kinh tế trọng điểm phía Nam và rộng hơn là với mạng lưới toàn cầu.

TS. Huỳnh Thanh Điền (Đại học Nguyễn Tất Thành) đề xuất quy hoạch TP.HCM thành trung tâm lõi điều phối toàn bộ chuỗi công nghiệp khu vực. Trong đó, TP.HCM đóng vai trò trung tâm tài chính, nghiên cứu, kiểm định chất lượng; Bình Dương và Đồng Nai đảm nhiệm sản xuất công nghệ cao; Bà Rịa – Vũng Tàu (cũ) phát triển cảng biển và năng lượng; còn Tây Ninh là điểm trung chuyển logistics cho công nghiệp thực phẩm và nông sản gắn với vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Đây là cách tiếp cận phát triển vùng theo cụm chức năng có tính hệ sinh thái cao, nhằm tối ưu hóa hiệu suất chuỗi cung ứng.

Một điểm đột phá được kỳ vọng sẽ đưa TP.HCM thực sự bước vào chuỗi giá trị toàn cầu là việc sớm thành lập khu thương mại tự do (Free Trade Zone – FTZ) tại Cái Mép – Thị Vải, kết nối với Trung tâm tài chính quốc tế (IFC) và hệ thống cảng – ICD tại Dĩ An, Thuận An. Theo TS. Trần Du Lịch, FTZ không chỉ mang lại lợi thế thuế quan, mà còn đóng vai trò là trung tâm công nghiệp – dịch vụ tích hợp, nơi hàng hóa được gia công, định giá lại, tái xuất khẩu và xử lý thông quan hiệu quả. FTZ sẽ là nền tảng để TP.HCM thu hút các tập đoàn đa quốc gia, đặc biệt trong các lĩnh vực logistics tích hợp, sản xuất công nghệ cao và thương mại xuyên biên giới.

Quan trọng hơn, việc hình thành FTZ và các trung tâm logistics cận đô thị sẽ giúp giảm đáng kể chi phí logistics – hiện đang chiếm khoảng 16–20% GDP của Việt Nam, một mức cao so với mặt bằng khu vực. Khi hệ thống logistics được tổ chức thông minh hơn, với sự hỗ trợ của dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và nền tảng kết nối theo thời gian thực, TP.HCM sẽ có khả năng rút ngắn thời gian giao hàng, giảm thiểu ách tắc và tăng sức cạnh tranh của hàng hóa sản xuất trong nước trên thị trường quốc tế.

Tầm nhìn này đòi hỏi một chuyển đổi chiến lược trong mô hình phát triển kinh tế của TP.HCM từ tăng trưởng theo chiều rộng sang tăng trưởng theo chiều sâu, dựa trên công nghệ, chuyển đổi số và tăng trưởng xanh. Trong lĩnh vực logistics, điều này đồng nghĩa với việc phát triển mô hình logistics thông minh, tích hợp công nghệ số và vận hành theo cơ chế đô thị thông minh. Các khu công nghiệp truyền thống sẽ được tái cấu trúc thành khu công nghiệp sinh thái, có khả năng cộng sinh năng lượng, tái sử dụng tài nguyên và giảm phát thải.

Một ví dụ điển hình là việc chuyển đổi Khu chế xuất Hiệp Phước sang mô hình khu công nghiệp sinh thái – hậu cần tích hợp. Với lợi thế có cảng nội khu, hạ tầng pháp lý hoàn thiện và vị trí chiến lược ven biển, đây sẽ là điểm đến lý tưởng cho các doanh nghiệp đầu tư vào sản xuất công nghệ cao kết hợp logistics thông minh. Mô hình này phản ánh đúng xu hướng phát triển công nghiệp hậu cần tuần hoàn, bền vững và có tính tích hợp cao giữa sản xuất và dịch vụ.

Về mặt thể chế, TP.HCM đang chủ động khai thác các cơ chế đặc thù từ Nghị quyết 98/2023/QH15 và các nghị quyết quan trọng của Bộ Chính trị cho phép Thành phố thí điểm nhiều chính sách mới về đầu tư hạ tầng, tài chính công, ưu đãi thuế cho logistics công nghệ cao và hỗ trợ đổi mới sáng tạo. Đồng thời, TP.HCM cũng đẩy mạnh cải cách hành chính, số hóa quy trình cấp phép đầu tư, rút ngắn thời gian tiếp cận đất đai, mặt bằng và hỗ trợ doanh nghiệp logistics trong việc tích hợp hệ thống vận hành.

Song song với hạ tầng và thể chế, nguồn nhân lực cũng là một yếu tố then chốt. Sở Giáo dục – Đào tạo và Sở Nội vụ đã được giao nhiệm vụ phối hợp với doanh nghiệp, trường đại học và viện nghiên cứu để xây dựng chương trình đào tạo nhân lực logistics chất lượng cao, sát với thực tiễn. Các trường đại học như Bách khoa, Kinh tế TP.HCM, Giao thông Vận tải hay Quốc tế RMIT đều đã và đang triển khai các mô hình liên kết đào tạo – nghiên cứu – chuyển giao công nghệ phục vụ ngành logistics.

Về mặt địa kinh tế, TP.HCM nắm giữ một lợi thế lớn với vị trí là cửa ngõ giao thương quốc tế – tiếp giáp biển, có sân bay quốc tế Tân Sơn Nhất, và nằm tại trung tâm mạng lưới đường bộ – đường thủy kết nối Đông Nam Bộ và Tây Nam Bộ. Với việc hoàn thiện tuyến Vành đai 3, mở rộng các tuyến cao tốc TP.HCM – Mộc Bài, TP.HCM – Trung Lương và phát triển hệ thống metro đô thị, năng lực kết nối của Thành phố sẽ ngày càng mạnh mẽ, tạo tiền đề để logistics trở thành một lĩnh vực dẫn dắt tăng trưởng thay vì chỉ là hoạt động hậu cần truyền thống.

Nhìn từ góc độ chiến lược, việc TP.HCM mở rộng không chỉ là một quyết định hành chính, mà còn là một bước ngoặt tư duy về phát triển vùng. Với định hướng đến năm 2045 trở thành trung tâm sản xuất – đổi mới sáng tạo – logistics hàng đầu Đông Nam Á, TP.HCM đang đứng trước một cơ hội lịch sử để bứt phá. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cơ cấu và làn sóng dịch chuyển đầu tư đang hướng về Đông Nam Á, việc nâng cấp vai trò của logistics không chỉ mang tính tất yếu, mà còn là đòn bẩy để Thành phố khẳng định vị thế mới trên bản đồ kinh tế khu vực và thế giới.