Thiết lập định chế trung gian và sàn giao dịch cho tài sản trí tuệ

Khoảng trống định chế và bài toán định giá thị trường

Trong nền kinh tế tri thức, tài sản trí tuệ (TSTT) được ví như mỏ kim cương lộ thiên nhưng tại Việt Nam, mỏ tài sản này vẫn đang ngủ yên trong các hầm trú ẩn hồ sơ. Nghịch lý nằm ở chỗ, trong khi doanh nghiệp khát vốn và nắm giữ nhiều sáng chế có giá trị, các ngân hàng lại dè dặt vì thiếu thước đo giá trị chuẩn xác.

Để tháo gỡ nút thắt này, việc hình thành một hệ sinh thái thị trường khoa học công nghệ minh bạch, với trọng tâm là các định chế trung gian và sàn giao dịch chuyên nghiệp, đã trở thành yêu cầu cấp bách hơn bao giờ hết.

Thực trạng thị trường khoa học công nghệ Việt Nam hiện nay đang rơi vào tình trạng thiếu định chế trung gian, vốn là mắt xích cốt lõi để kết nối cung và cầu. Ông Vũ Đức Lợi, Viện trưởng Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam - Hàn Quốc (VKIST), đã chỉ ra một sự vênh nhau rất lớn trong tư duy định giá.

Một công nghệ tại nội địa có thể chỉ được định giá vài tỷ đồng dựa trên chi phí đầu tư thuần túy, nhưng các tổ chức quốc tế lại sẵn sàng trả hàng triệu USD dựa trên tiềm năng dòng tiền tương lai.

Sự lệch pha này khiến tài sản trí tuệ mất đi tính thanh khoản. Tại các quốc gia phát triển như Hàn Quốc hay Trung Quốc, sàn giao dịch công nghệ vận hành tương tự như cơ chế đấu giá đất.

Mọi thông tin về sản phẩm, phạm vi bảo hộ và giá chào bán đều được niêm yết công khai. Khi một giao dịch được xác lập, đó chính là giá tham chiếu thực tế nhất để ngân hàng dựa vào đó cấp tín dụng.

Điểm mấu chốt là khi TSTT được thị trường chấp nhận, nó sẽ bước ra khỏi danh mục kỳ vọng để trở thành dòng tiền hiện hữu. Nếu không có một sàn giao dịch tập trung và cơ sở dữ liệu minh bạch, việc xác lập giá thị trường cho các giải pháp hữu ích hay phần mềm sẽ mãi là bài toán mò mẫm, khiến cả người bán lẫn người mua và bên cấp tín dụng đều không tìm được tiếng nói chung.

Từ tài sản thế chấp sang dòng tiền thương mại

Bên cạnh việc xây dựng hạ tầng thị trường, một thay đổi mang tính nền tảng khác cần đến từ hệ thống ngân hàng. Ông Phạm Nghiêm Xuân Bắc, Chủ tịch Hội Sở hữu trí tuệ Việt Nam, cho rằng các tổ chức tín dụng nên dịch chuyển trọng tâm thẩm định từ tài sản thế chấp sang phương án kinh doanh và khả năng tạo dòng tiền.

Trong kỷ nguyên mới, bản chất của tín dụng là khả năng hoàn trả từ dòng tiền sinh ra trong tương lai. Nếu một sáng chế đã được cấp phép khai thác (licensing), có hợp đồng thương mại cụ thể và chứng minh được doanh thu ổn định, thì đó chính là tài sản bảo đảm vững chắc nhất.

Cách tiếp cận tài trợ dựa trên dòng tiền (cash-flow based lending) là xu hướng tất yếu của các nền kinh tế khởi nghiệp sáng tạo, nơi giá trị thực sự nằm ở trí tuệ thay vì đất đai hay nhà xưởng.

Để hiện thực hóa tầm nhìn này, giới chuyên gia thống nhất rằng Việt Nam cần một hệ sinh thái đồng bộ. Đó không chỉ là vai trò kiến tạo của Chính phủ thông qua các quy định về hồ sơ, quy trình xử lý tranh chấp, mà còn là sự tham gia của các quỹ bảo lãnh chia sẻ rủi ro và các công ty bảo hiểm rủi ro công nghệ.

Khi các công ty định giá độc lập và chuyên nghiệp xuất hiện ngày càng nhiều trên các sàn giao dịch, TSTT sẽ thực sự trở thành một loại hàng hóa đặc biệt, thúc đẩy vòng xoáy tăng trưởng của nền kinh tế số.

Chặng đường biến sáng chế thành vốn liếng vẫn còn nhiều rào cản, nhưng với việc khẩn trương thiết lập các định chế trung gian, Việt Nam đang đặt những viên gạch đầu tiên cho một thị trường công nghệ vận hành theo đúng quy luật giá trị của nó.