Thay bao bì, đổi vị thế cạnh tranh cho doanh nghiệp

Bước chuyển từ đóng gói thuần túy sang chiến lược vòng đời

Sự ra đời của Quy định về bao bì và rác thải bao bì (PPWR) do Liên minh châu Âu (EU) ban hành có hiệu lực từ tháng 8/2026 đang tạo ra bước ngoặt lớn trong tư duy quản lý hàng hóa toàn cầu. Nền kinh tế thế giới đang dịch chuyển mạnh mẽ từ cách tiếp cận tiêu dùng thuần túy sang việc đánh giá toàn bộ vòng đời sản phẩm.

Đối với một nền kinh tế có độ mở cao và phụ thuộc lớn vào xuất khẩu như Việt Nam, tác động từ làn sóng quy định này là vô cùng diện rộng. Hầu như mọi mặt hàng xuất khẩu chủ lực từ thực phẩm, thủy sản, dệt may, điện tử cho đến thương mại điện tử đều gắn liền với bao bì đóng gói. Từ vai trò cơ bản là bảo vệ hàng hóa, bao bì hiện đã trở thành điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp tiếp cận thị trường, duy trì đơn hàng và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Phân tích về xu hướng này tại Hội thảo thúc đẩy tăng trưởng doanh nghiệp dài hạn thông qua phát triển bền vững và xây dựng niềm tin người tiêu dùng mới đây, chuyên gia tư vấn Phạm Thị Chung nhận định, không chỉ riêng EU, hàng loạt thị trường xuất khẩu lớn khác như Nhật Bản, Hàn Quốc hay Mỹ cũng đang đẩy mạnh các định hướng quản lý tương tự. Tuy lộ trình và mức độ bắt buộc ở mỗi quốc gia có sự khác nhau, các tiêu chuẩn cốt lõi đang dần hội tụ về một định hướng chung.

Nhóm tiêu chuẩn này đòi hỏi bao bì phải được thiết kế tối ưu cho việc tái chế, ưu tiên cấu trúc đơn vật liệu, dễ phân loại, dễ tách rời và phù hợp với công nghệ xử lý thực tế. Bên cạnh đó, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất về chi phí thu gom, tái chế sau tiêu dùng ngày càng được luật hóa cụ thể. Các mô hình giảm thiểu sản phẩm dùng một lần, tăng cường tái sử dụng để khép kín vòng lặp vật liệu được đặt ở vị trí trung tâm.

Đặc biệt, yếu tố minh bạch thông qua ghi nhãn, công bố thành phần vật liệu, hướng dẫn phân loại và tích hợp dữ liệu số trở thành tấm hộ chiếu bắt buộc. Những sản phẩm đáp ứng tốt các tiêu chuẩn về tỷ lệ tái chế và khả năng truy xuất nguồn gốc sẽ giữ vai trò quyết định đến việc hàng hóa có được chấp nhận tại các thị trường khó tính hay không.

Chủ động thích ứng để kích hoạt lợi thế cạnh tranh

Dù quy định PPWR đã chính thức có hiệu lực, nhiều nghĩa vụ pháp lý vẫn được triển khai theo các mốc lộ trình cụ thể sau mốc thời gian tháng 8 năm 2026. Thời điểm này mang lại khoảng trống quan trọng để các doanh nghiệp Việt Nam chủ động chuẩn bị, tránh rơi vào thế bị động khi các hàng rào kỹ thuật dựng lên hoàn chỉnh. Việc thay đổi cấu trúc bao bì liên quan trực tiếp đến toàn bộ chuỗi cung ứng, chi phí vận hành cũng như nhận diện thương hiệu.

Do đó, chuyên gia Phạm Thị Chung khuyến nghị doanh nghiệp không nên chỉ dừng lại ở giải pháp tình thế là tìm kiếm một loại vật liệu xanh để thay thế tức thì, mà cần tích hợp tư duy vòng đời và tính tương thích hệ thống vào ngay từ khâu thiết kế ban đầu.

Quá trình chuyển đổi từ tuân thủ bị động sang chủ động lựa chọn giải pháp nên được thực hiện từng bước theo thứ tự ưu tiên hợp lý. Doanh nghiệp cần bắt đầu bằng việc giảm thiểu thông qua tối ưu hóa trọng lượng, thể tích, cắt giảm không gian trống và vật liệu thừa. Bước tiếp theo là hướng tới khả năng tái sử dụng bằng các thiết kế bền vững, chuẩn hóa có hệ thống thu hồi.

Ở khâu tái chế, việc ưu tiên sử dụng đơn vật liệu giúp tối ưu hóa công nghệ xử lý thực tế, trước khi tính đến phương án thu hồi cuối cùng. Lộ trình phân cấp này không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro pháp lý mà còn hỗ trợ doanh nghiệp kiểm soát chi phí, cải thiện chất lượng dữ liệu và thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn.

Tuy nhiên, rào cản chuyển đổi thực tế đối với cộng đồng doanh nghiệp trong nước vẫn còn rất lớn. Nhìn từ góc độ ngành hàng, ông Nguyễn Ngọc Sang, Chủ tịch Hiệp hội Bao bì Việt Nam chia sẻ, dù nhiều đơn vị đã nhận thức được tầm quan trọng và sẵn sàng đầu tư, phần lớn doanh nghiệp sản xuất hiện nay có quy mô nhỏ và vừa nên gặp rất nhiều khó khăn về nguồn vốn lẫn công nghệ. Đây là một lĩnh vực hoàn toàn mới, đòi hỏi phải xây dựng được một hệ sinh thái hỗ trợ đồng bộ từ hạ tầng nghiên cứu đến hệ thống kiểm định tiêu chuẩn.

Việc thiếu hụt các cơ sở hạ tầng kỹ thuật này đòi hỏi Nhà nước cần sớm ban hành các chính sách hỗ trợ kịp thời. Khi các nút thắt về cơ chế, hạ tầng kiểm định và nguồn lực được tháo gỡ, doanh nghiệp Việt mới có thể tự tin biến các quy định định chuẩn xanh thành động lực bứt phá trên thị trường quốc tế.

PPWR (Packaging and Packaging Waste Regulation - Quy định về Bao bì và Chất thải Bao bì, mã số EU 2025/40) là khung pháp lý bắt buộc của Liên minh Châu Âu (EU) nhằm giảm thiểu rác thải bao bì và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, áp dụng đồng bộ cho mọi loại bao bì lưu thông trên thị trường này, bao gồm cả hàng hóa nhập khẩu.

Để đạt được các mục tiêu phát triển bền vững, quy định thiết lập các tiêu chuẩn nghiêm ngặt ngay từ khâu thiết kế bằng cách bắt buộc cắt giảm trọng lượng lẫn thể tích bao bì, đồng thời giới hạn tỷ lệ không gian rỗng trong bao bì vận chuyển và thương mại điện tử ở mức tối đa 50% từ năm 2030. Bên cạnh đó, lộ trình đến năm 2030 cũng yêu cầu toàn bộ bao bì phải được thiết kế theo các cấp độ tái chế đạt chuẩn từ cấp C trở lên, dẫn đến việc loại bỏ dần các loại bao bì phức hợp khó phân tách. Đối với vật liệu nhựa, PPWR áp đặt tỷ lệ nhựa tái chế bắt buộc tối thiểu đối với các bao bì tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm, điển hình là quy định đạt ít nhất 30% đối với nhựa PET vào năm 2030

Song song với việc thay đổi cấu trúc vật liệu, các nhà sản xuất phải thực hiện in nhãn phân loại rác thải thống nhất và tích hợp phương tiện dữ liệu kỹ thuật số như mã QR để hướng dẫn người tiêu dùng tái chế đúng cách. Cuối cùng, quy định kiểm soát chặt chẽ an toàn sức khỏe thông qua việc giới hạn nghiêm ngặt hàm lượng kim loại nặng cũng như các chất vĩnh cửu PFAS độc hại trong toàn bộ vật liệu bao bì trước khi đưa vào thị trường EU.