Tháo gỡ điểm nghẽn hoạt động nghiên cứu khoa học

Đề xuất này được nêu trong Tờ trình dự án Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo do Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Thành Long, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ trình bày trước Quốc hội ngày 6/5/2025.

Nghị quyết Đại hội toàn quốc lần thứ XIII của Đảng có nhiều nội dung quan trọng mang tính định hướng phát triển đất nước dựa trên Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đặc biệt ngày 22/12/2024, Bộ  Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia với nhiều nhiệm vụ, giải pháp có tính cách mạng để thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Tờ trình chỉ rõ, hơn 10 năm qua, Luật Khoa học và Công nghệ 2013 đã phát huy vai trò quan trọng trong việc tạo hành lang pháp lý cơ bản, quan trọng cho tiếp tục đổi mới mạnh mẽ, đồng bộ tổ chức, cơ chế quản lý, cơ chế hoạt động khoa học công nghệ. Khoa học và công nghệ đã có những bước tiến tích cực, đóng góp thiết thực cho phát triển kinh tế- xã hội.

Tuy nhiên, quá trình triển khai thi hành Luật Khoa học và Công nghệ 2013 cho thấy pháp luật hiện hành còn có những nội dung chưa phù hợp với yêu cầu, đòi hỏi từ thực tiễn để phát triển khoa học, công nghệ, phát triển kinh tế- xã hội.

Thứ nhất, pháp luật về Khoa học, công nghệ và Đổi mới sáng tạo chưa phù hợp với yêu cầu thực tiễn, chưa đồng bộ và được xác định là một trong những rào cản để thực hiện mục tiêu đưa Khoa học, công nghệ và Đổi mới sáng tạo thành động lực chính phát triển kinh tế- xã hội. Pháp luật về Khoa học, công nghệ và Đổi mới sáng tạo cũng chưa quy định được đầy đủ cơ chế để thực sự thu hút, đào tạo, phát triển được nguồn nhân lực chất lượng cao, cơ chế thu hút, đãi ngộ nhân tài cho Khoa học, công nghệ và Đổi mới sáng tạo.

Thứ hai, các làn sóng công nghệ mới phát triển nhanh chóng, mãnh liệt, đặc biệt là làn sóng của Cách mạng công nghệ 4.0 mà trong đó chuyển đổi số là cốt lõi đòi hỏi các quy định của pháp luật Khoa học, công nghệ và Đổi mới sáng tạo phải được điều chỉnh phù hợp với tình hình thực tiễn.

Thứ ba, khi xây dựng Luật Khoa học và Công nghệ 2013, các chủ thể tham gia hoạt động khoa học công nghệ chủ yếu đến từ khu vực viện nghiên cứu, trường đại học công lập. Hoạt động ứng dụng, chuyển giao, đổi mới công nghệ, thương mại hóa sản phẩm khoa học công nghệ, nhất là trong các đơn vị sản xuất, kinh doanh tuy đã được quan tâm nhưng chưa trở thành xu thế phổ biến.

Trong bối cảnh hiện nay, để Khoa học, công nghệ và Đổi mới sáng tạo thực sự tác động đến tăng trưởng kinh tế thì việc xác định doanh nghiệp là chủ thể quan trọng nhất trong hoạt động ứng dụng, chuyển giao, đổi mới, sáng tạo công nghệ, khởi nghiệp sáng tạo là vấn đề căn bản nhất cần được thể chế hóa trong Luật để xoay trục các hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo lấy doanh nghiệp làm trung tâm.

Căn cứ các cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn cũng như nguyên nhân của các khó khăn, vướng mắc trong quá trình thực thi Luật Khoa học và Công nghệ 2013, Bộ Khoa học và Công nghệ nhận thấy cần nghiên cứu và sửa đổi toàn diện Luật Khoa học và Công nghệ.

Dự thảo luật được xây dựng trên cơ sở tiếp tục kế thừa nhiều nội dung quan trọng của Luật Khoa học và Công nghệ 2013; đồng thời có nhiều điểm sửa đổi, bổ sung mới.

Điểm quan trọng nhất về tài chính cho Khoa học Công nghệ và Đổi mới sáng tạo là thay đổi triết lý theo hướng phải đánh giá kết quả, hiệu quả cuối cùng của hoạt động Khoa học công nghệ và Đổi mới sáng tạo làm cơ sở để nhà nước phân bổ nguồn lực.

Nhà nước sẽ đầu tư nguồn lực Khoa học công nghệ và Đổi mới sáng tạo cho chủ thể, hoạt động có tác động chính đến tăng trưởng, phát triển kinh tế-xã hội. Thực hiện cơ chế cấp kinh phí cho nhiệm vụ Khoa học công nghệ và Đổi mới sáng tạo thông thoáng hơn qua cơ chế quỹ gắn với hậu kiểm.

Ngân sách nhà nước hỗ trợ một phần cộng với các biện pháo khuyến khích, ưu đãi để để thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư cho Khoa học công nghệ và Đổi mới sáng tạo.