Trong bức tranh tăng trưởng khả quan của ngành hồ tiêu, một trọng những “điểm nghẽn” đang hình thành bắt nguồn từ một thay đổi về thủ tục hành chính là thay đổi cơ quan cấp giấy chứng nhận an toàn thực phẩm (ATTP).
Ảnh minh hoạ. Nguồn: IT
Theo số liệu từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, xuất khẩu hồ tiêu trong tháng 6/2025 đạt khoảng 25.000 tấn, tương đương 169 triệu USD. Tính chung 6 tháng đầu năm, sản lượng xuất khẩu đạt 125.000 tấn – giảm 12,4% về lượng so với cùng kỳ năm 2024, nhưng giá trị lại tăng mạnh tới 35,7%, đạt xấp xỉ 860 triệu USD. Điều này phản ánh một điểm sáng tích cực: dù sản lượng giảm, giá bán tăng đã giúp giữ vững tổng kim ngạch cho thấy nhu cầu quốc tế vẫn ổn định, đặc biệt tại các thị trường khó tính như châu Âu.
Tuy nhiên, đằng sau con số tưởng như tích cực đó là một thực tế đáng lo ngại, hàng loạt doanh nghiệp đang phải tạm ngưng xuất khẩu vì không có giấy chứng nhận ATTP, điều kiện bắt buộc để thông quan vào thị trường EU từ ngày 1/7/2025.
Nguyên nhân là do Thông tư 12/2025/TT‑BNNMT, có hiệu lực đúng thời điểm trên, đã chuyển thẩm quyền cấp giấy chứng nhận từ cơ quan trung ương sang cấp tỉnh nhưng không đi kèm hướng dẫn khiến nhiều địa phương bị động, form mẫu mới chưa thống nhất, quy trình xét duyệt chưa rõ ràng. Kết quả là các lô hàng không được cấp chứng thư, ùn ứ tại kho hoặc cảng, gây tổn thất lớn cho doanh nghiệp.
Hiệp hội Hồ tiêu và Cây gia vị Việt Nam (VPSA) đã gửi văn bản “cầu cứu” Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Tổng Thư ký VPSA, ông Lê Việt Anh cho biết, doanh nghiệp không được thông báo, các tỉnh chưa đủ năng lực xử lý ngay, việc chuyển giao thẩm quyền diễn ra quá đột ngột, không có hướng dẫn thực thi cụ thể khiến nhiều hồ sơ bị treo, gây chậm tiến độ xuất khẩu, ảnh hưởng nghiêm trọng đến hợp đồng quốc tế.
Thiệt hại mà doanh nghiệp phải gánh chịu không chỉ là chi phí bảo quản, lưu kho, mà còn là uy tín, thương hiệu và niềm tin từ đối tác nước ngoài. Một số hợp đồng đã bị hủy hoặc buộc phải đàm phán lại do trễ thời hạn giao hàng.
Thị trường EU, nơi tiêu thụ tới 95% hồ tiêu nhập khẩu cho nhu cầu nội địa vẫn đang rất “khát hàng” từ Việt Nam. Theo Eurostat và CBI, nhu cầu hồ tiêu tại EU được dự báo tăng trung bình 1–2%/năm trong giai đoạn 2025–2030. Đây là thời điểm “vàng” để doanh nghiệp Việt chiếm lĩnh thị phần, đặc biệt khi Ấn Độ và Indonesia đang có xu hướng hạn chế xuất khẩu do ưu tiên thị trường nội địa.
Tuy nhiên, nếu “nghẽn giấy tờ” khiến hàng hóa không đến được kệ siêu thị đúng thời hạn, các nhà nhập khẩu sẽ chuyển hướng sang các quốc gia khác như Brazil hay Sri Lanka, nơi có quy trình minh bạch hơn và phản hồi nhanh hơn.
Trước thực trạng này, VPSA đã đưa ra một số đề xuất mang tính khẩn cấp và đột phá đó là cần tích hợp các hướng dẫn rõ ràng hơn, thống nhất mẫu form cấp giấy và tiêu chuẩn kiểm tra. Việc kế thừa các quy trình thành công từ Thông tư 44/2018 là rất cần thiết để tránh gián đoạn; Tổ chức tập huấn online và offline cho cán bộ sở, nhằm giúp họ nắm rõ quy trình mới. Doanh nghiệp cũng nên được cập nhật trực tiếp để tránh “bị động”; thay vì giấy tờ qua lại thủ công, có thể triển khai cấp giấy online thông qua nền tảng của Bộ, vừa minh bạch, vừa tiết kiệm thời gian. VPSA cũng đề xuất, trong giai đoạn đầu, cần có đơn vị chức năng giữ vai trò “cầm tay chỉ việc” cùng địa phương để xử lý hồ sơ còn tồn và có thể cho phép sử dụng tạm thời form cũ nếu form mới chưa thống nhất.
Sự cố lần này là một lời nhắc mạnh mẽ rằng Việt Nam cần có chính sách quản lý nông sản dựa trên dữ liệu, minh bạch, và chủ động. Việc ứng dụng công nghệ vào truy xuất nguồn gốc, kiểm tra dư lượng, và cấp chứng thư điện tử là con đường không thể đảo ngược. Các ngành hàng chủ lực như hồ tiêu, thanh long, điều và cà phê nếu không nhanh chóng cải thiện khâu hậu kiểm sẽ rất khó duy trì lợi thế cạnh tranh trong một thế giới mà “niềm tin người tiêu dùng” ngày càng quyết định giá trị hàng hóa.
