Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu còn nhiều bất ổn, doanh nghiệp nhà nước (DNNN) Việt Nam tiếp tục là lực đẩy quan trọng, góp phần đảm bảo các mục tiêu ổn định vĩ mô, hỗ trợ sản xuất, kinh doanh và giữ vai trò đầu tàu ở nhiều ngành, lĩnh vực then chốt.
Ảnh minh hoạ. Nguồn: IT
Doanh nghiệp nhà nước hiện chiếm khoảng 29% tổng đầu tư toàn xã hội và quản lý khối tài sản trị giá khoảng 3,8 triệu tỷ đồng, theo số liệu của Bộ Tài chính năm 2024. Dù tỷ trọng có xu hướng giảm theo lộ trình thị trường hóa, song vai trò “bà đỡ” và “người dẫn dắt” thị trường của DNNN vẫn còn nguyên giá trị, đặc biệt trong các lĩnh vực hạ tầng, năng lượng, tài chính – ngân hàng, và an ninh – quốc phòng.
Tuy nhiên, để phát huy vai trò này, việc nâng cao hiệu lực quản trị, hoàn thiện khuôn khổ pháp lý và thúc đẩy tái cơ cấu DNNN đang được đặt lên hàng đầu, đặc biệt sau khi chức năng của Ủy ban Quản lý vốn nhà nước được chuyển giao về Bộ Tài chính từ đầu năm 2025.
Trong 6 tháng đầu năm 2025, Cục Phát triển DNNN đã hoàn thành hàng loạt nhiệm vụ mang tính nền tảng. Một trong những thành tựu nổi bật là hoàn thiện Luật Quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp (Luật số 68/2025/QH15) văn bản pháp lý đóng vai trò trung tâm trong quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp, với nhiều điểm mới về phân định thẩm quyền, cơ chế đầu tư – thoái vốn, và quy định trách nhiệm kiểm tra, giám sát.
Cùng với đó, Cục đã ban hành 3 thông tư quan trọng gồm Thông tư số 09/2025/TT-BTC, Thông tư số 30/2025/TT-BTC và Thông tư số 76/2025/TT-BTC, tập trung hướng dẫn cụ thể về quản lý tài chính, chuyển vốn, và cơ chế giám sát hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.
Hiện nay, Cục đang tiếp tục xây dựng các văn bản chi tiết thi hành Luật 68, như nghị định sửa đổi Nghị định số 148/2021/NĐ-CP, thay thế Nghị định số 96/2018/NĐ-CP, và 3 nghị định hướng dẫn thi hành luật mới – một khối lượng công việc lớn, mang tính chất “kiến tạo thể chế”.
Theo báo cáo tài chính hợp nhất 6 tháng đầu năm, tổng doanh thu của khối doanh nghiệp có vốn nhà nước ước đạt 1,077 triệu tỷ đồng, tương đương 50,28% kế hoạch năm và bằng 100,28% so với cùng kỳ. Lợi nhuận trước thuế đạt khoảng 82.115 tỷ đồng, bằng 60,92% kế hoạch, đây là một mức tăng trưởng khả quan dù chưa hoàn toàn đạt kỳ vọng.
Nộp ngân sách nhà nước ước đạt 102.783 tỷ đồng, bằng 54,62% kế hoạch và đạt 96,93% so với cùng kỳ – cho thấy đóng góp tài chính của khu vực DNNN vẫn là một trụ cột quan trọng, nhất là trong bối cảnh nhiều nguồn thu khác sụt giảm do suy yếu thương mại toàn cầu.
Tuy nhiên, thách thức cũng không nhỏ. Báo cáo giám sát tài chính 2023 và 6 tháng đầu 2024 cho thấy một số doanh nghiệp vẫn có tình trạng quản trị kém hiệu quả, dư nợ cao, hoặc tỷ suất lợi nhuận trên vốn nhà nước thấp hơn mặt bằng chung. Việc chuyển giao toàn bộ chức năng quản lý vốn nhà nước từ Ủy ban Quản lý vốn sang Bộ Tài chính cũng tạo áp lực lớn về nhân lực, quy trình và phối hợp chính sách.
Một trong những trọng tâm trong 6 tháng cuối năm 2025 là hoàn thiện hệ thống nghị định và thông tư hướng dẫn thi hành Luật số 68, trong đó bao gồm cả quy định về cơ chế tài chính với các doanh nghiệp đặc thù như Tập đoàn Điện lực Việt Nam, Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Việt Nam, hay các công ty quốc phòng – an ninh.
Bên cạnh đó, Cục Phát triển DNNN cũng đang rà soát Nghị định số 150/2020/NĐ-CP và xây dựng các văn bản thay thế nhằm phù hợp hơn với thực tiễn đầu tư vốn, chuyển đổi sở hữu và kiểm soát tài sản nhà nước trong doanh nghiệp. Mục tiêu là tạo lập hành lang pháp lý minh bạch, giúp tăng hiệu quả sử dụng vốn và giảm thiểu rủi ro thất thoát.
Trong công tác giám sát, Thứ trưởng Bộ Tài chính Cao Anh Tuấn nhấn mạnh, cần khẩn trương thiết lập cơ sở dữ liệu quản lý thống nhất, cơ chế cảnh báo rủi ro, quy chế hoạt động của kiểm soát viên và công cụ đánh giá hiệu quả đầu tư vốn nhà nước. Đây là các yếu tố quan trọng giúp tăng cường tính công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong hoạt động của DNNN.
Chỉ thị số 09/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ ban hành tháng 6/2025 đã khẳng định: “Phát huy vai trò của DNNN là nhiệm vụ chiến lược để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững”. Trong đó, doanh nghiệp nhà nước cần đi đầu trong đổi mới công nghệ, mở rộng đầu tư xanh, chuyển đổi năng lượng và xây dựng chuỗi cung ứng chiến lược tại khu vực ASEAN.
Bên cạnh đó, việc thiết lập chiến lược phát triển doanh nghiệp nhà nước đến năm 2030 đang được Bộ Tài chính và các bộ ngành liên quan xúc tiến, với mục tiêu phân loại rõ vai trò từng nhóm doanh nghiệp: nhóm giữ vai trò độc quyền, điều tiết; nhóm tham gia thị trường nhưng phải bảo đảm hiệu quả đầu tư; và nhóm chuyển đổi để cổ phần hóa, rút vốn triệt để.
