Chiến lược AI Quốc gia động lực mới cho khát vọng hùng cường

Từ kinh tế dữ liệu đến vận hội kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo

Tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026, một thông điệp mạnh mẽ đã được gửi đi: Việt Nam đang đứng trước ngưỡng cửa của một cuộc đại tu về mô hình phát triển. Sau nhiều thập kỷ tăng trưởng dựa trên lợi thế lao động chi phí thấp và xuất khẩu tài nguyên, những giới hạn về năng suất và hiệu quả sử dụng vốn đã bắt đầu bộc lộ rõ nét.

Trong bối cảnh đó, TS. Đặng Xuân Thanh cùng các chuyên gia hàng đầu đã xác lập một tư duy mới là dữ liệu phải được nhìn nhận như một yếu tố sản xuất mới, tương đương với đất đai hay vốn trong nền kinh tế truyền thống. Tuy nhiên, dữ liệu nếu đứng đơn lẻ chỉ là nguồn nguyên liệu thô; chỉ khi có sự tác động của trí tuệ nhân tạo (AI), nguồn tài nguyên này mới thực sự chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh và giá trị thặng dư.

Gợi mở đáng chú ý nhất tại diễn đàn đến từ đề xuất Khung chiến lược chuyển đổi AI Quốc gia, hay còn gọi là AI-X. Đây không chỉ là một kế hoạch ứng dụng công nghệ rời rạc mà là một lộ trình tổng thể để tổ chức lại nền kinh tế.

Ông Nguyễn Trung Chính, Chủ tịch Tập đoàn CMC nhấn mạnh, AI hiện nay đã vươn tầm trở thành hạ tầng sản xuất cốt lõi, đóng vai trò tương tự như điện năng trong cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ hai hay Internet trong kỷ nguyên số hóa trước đây.

Khung chiến lược AI-X với 8 trụ cột, 12 chương trình và 50 hành động chiến lược hướng tới mục tiêu đầy tham vọng: đóng góp từ 150 tỷ đến 250 tỷ USD vào nền kinh tế Việt Nam đến năm 2045. Con số này không chỉ minh chứng cho tiềm năng kinh tế mà còn khẳng định vị thế của Việt Nam như một cường quốc AI trong khu vực.

Cơ chế tạo bứt phá của kinh tế AI nằm ở khả năng nâng cao năng suất lao động trên diện rộng và khai mở các ngành dịch vụ mới như AI như một dịch vụ (AIaaS). Việc tái cấu trúc các ngành truyền thống như nông nghiệp, logistics hay y tế theo hướng thông minh hơn sẽ giúp tối ưu hóa nguồn lực và giảm thiểu lãng phí.

Khi AI trở thành động cơ chính, dữ liệu sẽ không còn nằm im trong các kho lưu trữ mà trở thành dòng chảy tri thức xuyên suốt, thúc đẩy sự đổi mới sáng tạo không ngừng. Đây chính là lời giải cho bài toán tăng trưởng bền vững mà Việt Nam đang tìm kiếm để thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình và tiến sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Thể chế số và hạ tầng dữ liệu

Để hiện thực hóa khát vọng kinh tế AI, rào cản lớn nhất cần vượt qua chính là hành lang pháp lý và thể chế. Hiện nay, dữ liệu vẫn chưa được nhìn nhận đầy đủ dưới góc độ tài sản, dẫn đến sự thiếu hụt các quy định về định giá, quyền sở hữu và bảo vệ tài sản số cho doanh nghiệp.

Các chuyên gia tại diễn đàn đồng nhất kiến nghị cần sớm hoàn thiện khung pháp lý đồng bộ, đồng thời mạnh dạn áp dụng cơ chế sandbox để các doanh nghiệp công nghệ có không gian thử nghiệm những mô hình kinh doanh chưa từng có tiền lệ. Một nền kinh tế AI không thể vận hành dựa trên những quy định của kỷ nguyên tiền số; nó cần một tư duy quản lý linh hoạt, lấy sự minh bạch và bảo mật dữ liệu làm trọng tâm.

Song song với thể chế, hạ tầng dữ liệu và thị trường giao dịch dữ liệu phải được ưu tiên đầu tư quy mô lớn. Việc Nhà nước giao nhiệm vụ cho các tập đoàn công nghệ nội địa làm chủ công nghệ lõi, kết hợp với hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân đầu tư các tuyến cáp quang biển và trung tâm dữ liệu siêu lớn là bước đi chiến lược.

Đáng chú ý, đề xuất về cơ chế điện cạnh tranh cho các trung tâm dữ liệu (Data Center) cho thấy cái nhìn thực tế về chi phí vận hành trong cuộc đua công nghệ toàn cầu. Khi thị trường dữ liệu được hình thành với các sàn giao dịch chuyên ngành và cổng dữ liệu mở (Open Data), doanh nghiệp sẽ có đủ nguyên liệu để sáng tạo, phá vỡ thế độc quyền thông tin và tạo ra sự công bằng trong tiếp cận cơ hội số.

Cuối cùng, yếu tố then chốt nhất vẫn là con người và năng lực nghiên cứu phát triển (R&D). Bài toán nhân lực AI không thể giải quyết bằng các phương pháp đào tạo truyền thống mà cần sự bắt tay thực chất giữa giảng đường và công xưởng của các tập đoàn công nghệ. Chính sách thu hút chuyên gia quốc tế và kiều bào về nước làm việc tại các trung tâm R&D sẽ giúp Việt Nam rút ngắn khoảng cách tri thức với thế giới.

Khi dữ liệu và AI được đặt vào trung tâm của chiến lược phát triển, chúng ta không chỉ đang triển khai một dự án phần mềm, mà đang kiến tạo một hình thái kinh tế mới. Thông điệp từ Diễn đàn Kinh tế 2026 rất rõ ràng là Việt Nam phải làm chủ AI để không chỉ thích ứng với tương lai, mà còn để tự định đoạt vận mệnh phát triển của chính mình.