Sầu riêng và cuộc đua chuỗi cung ứng tại thị trường Trung Quốc

Cuộc đua tự chủ nguồn cung của Trung Quốc

Trung Quốc tiếp tục là thị trường quan trọng nhất đối với ngành rau quả Việt Nam. Trong 5 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu rau quả sang thị trường này đạt 1,42 tỷ USD, tăng 27,9% so với cùng kỳ năm trước và chiếm tới 51,2% tổng kim ngạch xuất khẩu của toàn ngành.

Trong khi nhu cầu nhập khẩu vẫn duy trì ở mức cao, Trung Quốc đồng thời thúc đẩy chiến lược phát triển nguồn cung nội địa đối với một số loại trái cây nhiệt đới có giá trị cao, trong đó có sầu riêng.

Tỉnh Vân Nam đã xây dựng kế hoạch hành động giai đoạn 2026-2028 với mục tiêu mở rộng diện tích trồng sầu riêng lên 800 ha ngay trong năm 2026 và vượt 2.000 ha vào năm 2028. Các giống được ưu tiên phát triển là những dòng cao cấp đang được thị trường Trung Quốc ưa chuộng như Musang King, Monthong và Black Thorn. Mục tiêu của địa phương này là hình thành vùng sản xuất sầu riêng chín cây chất lượng cao phục vụ thị trường nội địa.

Đây không phải là chiến lược dễ thực hiện. Chi phí đầu tư ban đầu cho một ha sầu riêng tại Vân Nam lên tới khoảng 66.000 USD, thời gian thu hồi vốn kéo dài từ 5-8 năm, trong khi điều kiện thời tiết vẫn tiềm ẩn rủi ro rét đậm. Tuy nhiên, Trung Quốc sở hữu một lợi thế mà các nước xuất khẩu khó có thể cạnh tranh trực tiếp, đó là khả năng tổ chức chuỗi logistics nội địa với khoảng cách vận chuyển ngắn.

Nếu thành công, sầu riêng Vân Nam có thể được thu hoạch khi chín trên cây và nhanh chóng đưa tới các trung tâm tiêu thụ lớn thông qua hệ thống chuỗi lạnh. Điều này giúp giảm đáng kể chi phí logistics, hạn chế hao hụt và bảo đảm chất lượng sản phẩm tốt hơn so với hàng nhập khẩu phải trải qua hành trình vận chuyển dài ngày. Đây là tín hiệu cho thấy Trung Quốc không chỉ là thị trường tiêu thụ mà đang từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị sản xuất các loại trái cây nhiệt đới.

Cạnh tranh chuyển sang logistics và giá trị gia tăng

Nếu Trung Quốc lựa chọn con đường tự chủ nguồn cung, Lào lại đang tận dụng lợi thế hạ tầng để tham gia mạnh mẽ hơn vào thị trường sầu riêng.

Bước ngoặt đáng chú ý diễn ra vào tháng 5/2026 khi các doanh nghiệp của Lào và Trung Quốc ký kết thỏa thuận hợp tác thu mua, phân phối sầu riêng với quy mô lớn hơn và tiêu chuẩn cao hơn. Tuy nhiên, yếu tố tạo nên lợi thế cạnh tranh của Lào không nằm ở quy mô sản xuất mà ở hệ thống logistics được kết nối trực tiếp với thị trường Trung Quốc.

Tuyến đường sắt Trung Quốc - Lào đang tạo ra sự thay đổi đáng kể trong lưu thông nông sản khu vực. Nhờ hệ thống kho lạnh và vận tải chuyên dụng, sầu riêng chín cây từ Lào có thể tới Côn Minh trong thời gian dưới 26-48 giờ. Thời gian vận chuyển ngắn giúp giảm tỷ lệ hao hụt, duy trì chất lượng trái cây và tối ưu chi phí so với các phương thức vận chuyển truyền thống.

Những diễn biến này cho thấy lợi thế cạnh tranh trong ngành trái cây đang dịch chuyển từ yếu tố sản xuất sang khả năng kiểm soát chuỗi cung ứng. Khi các quốc gia trong khu vực đầu tư mạnh vào hạ tầng logistics và công nghệ bảo quản, khoảng cách từ vườn đến người tiêu dùng ngày càng được rút ngắn.

Đối với Việt Nam, những thay đổi đó diễn ra trong bối cảnh ngành rau quả vẫn duy trì đà tăng trưởng tích cực. Tháng 5/2026, xuất khẩu rau quả đạt 712,5 triệu USD, mức cao nhất kể từ đầu năm và tăng 33,4% so với tháng trước. Lũy kế 5 tháng đầu năm, kim ngạch xuất khẩu đạt 2,768 tỷ USD, tăng 20,4% so với cùng kỳ năm 2025.

Tuy nhiên, việc Trung Quốc phát triển vùng nguyên liệu trong nước và các quốc gia láng giềng gia tăng năng lực logistics cho thấy cạnh tranh trong tương lai sẽ ngày càng gay gắt hơn. Lợi thế về địa lý hay sản lượng khó có thể duy trì bền vững nếu không được hỗ trợ bởi năng lực chế biến, bảo quản, truy xuất nguồn gốc và hệ thống phân phối hiện đại.

Thực tế này cũng đặt ra yêu cầu mới cho ngành rau quả Việt Nam. Trong khi xuất khẩu sang Trung Quốc vẫn tăng trưởng mạnh, chiến lược dài hạn không thể chỉ dựa vào mở rộng sản lượng. Việc nâng cao chất lượng, phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng cao, đa dạng hóa thị trường và hoàn thiện chuỗi logistics sẽ quyết định khả năng duy trì vị thế tại thị trường lớn nhất của ngành rau quả Việt Nam trong những năm tới.