Truy xuất dữ liệu mở đường cho sầu riêng Việt

Minh bạch dữ liệu là “tấm hộ chiếu” của sầu riêng xuất khẩu

Tuy nhiên, đi cùng cơ hội là những thách thức ngày càng rõ nét. Các yêu cầu kỹ thuật, tiêu chuẩn kiểm dịch và minh bạch dữ liệu từ thị trường nhập khẩu đang đặt ra bài toán không còn dừng ở năng suất hay sản lượng, mà chuyển sang năng lực quản trị chuỗi giá trị bằng công nghệ và dữ liệu số. Trong bối cảnh đó, truy xuất nguồn gốc không còn là lựa chọn, mà trở thành điều kiện tiên quyết nếu sầu riêng Việt muốn đi xa và đi bền.

Theo Hiệp hội Rau quả Việt Nam, năm 2025, xuất khẩu sầu riêng dự kiến mang về khoảng 4 tỷ USD. Kết quả này đạt được trong bối cảnh ngành hàng vừa trải qua giai đoạn nhiều sức ép liên quan đến dư lượng vàng O và cadimi. Những cảnh báo kỹ thuật từng khiến nhiều lô hàng chững lại, song cũng chính từ cú huých này, doanh nghiệp buộc phải thay đổi tư duy, siết chặt kiểm soát đầu vào và tiêu chuẩn hóa quy trình sản xuất.

Thực tế cho thấy, sau khi tăng cường quản lý chất lượng, xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc đã phục hồi nhanh và bật tăng trở lại, thậm chí vượt kỳ vọng. Điều này giúp Việt Nam tiếp tục giữ lợi thế cạnh tranh trước các đối thủ mạnh trong khu vực. Tuy nhiên, lợi thế đó không còn được quyết định đơn thuần bởi sản lượng, mà ngày càng phụ thuộc vào mức độ minh bạch và khả năng đáp ứng các yêu cầu quản lý mới của thị trường nhập khẩu.

Khi Tổng cục Hải quan Trung Quốc ban hành danh mục các loại dịch hại bắt buộc phải kiểm soát, đồng thời yêu cầu làm sạch, phân loại, đóng gói và truy xuất minh bạch từng lô hàng, bài toán đặt ra không chỉ nằm ở kỹ thuật canh tác. Đó là bài toán quản trị chuỗi bằng dữ liệu số, nơi mỗi thông tin về vùng trồng, chăm sóc, thu hoạch, đóng gói đều phải được ghi nhận, xác thực và có thể truy vết.

Trong bối cảnh đó, mô hình kinh doanh dựa trên kinh nghiệm truyền miệng hay chữ tín cảm tính đã không còn phù hợp. Thị trường quốc tế đòi hỏi bằng chứng số hóa, minh bạch tuyệt đối và khả năng kiểm chứng tức thời. Minh bạch vì thế trở thành “ngôn ngữ chung” của thương mại nông sản hiện đại.

Ngày 26/12, Bộ Nông nghiệp và Môi trường công bố Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản Việt Nam và lựa chọn sầu riêng làm sản phẩm thí điểm trong giai đoạn từ 1/1/2026 đến 30/6/2026. Hệ thống được xây dựng theo hướng liên thông dữ liệu, định danh sản phẩm bằng eID và chữ ký số, đồng thời tích hợp tem xác thực điện tử QR, NFC hoặc RFID.

Với hệ thống này, người tiêu dùng và đối tác nhập khẩu chỉ cần quét tem trên quả sầu riêng là có thể theo dõi toàn bộ hành trình của sản phẩm, từ vùng trồng, nhật ký chăm sóc, thời điểm thu hoạch, quy trình đóng gói đến kết quả kiểm nghiệm. Minh bạch không còn là khẩu hiệu, mà trở thành dữ liệu hiển thị rõ ràng trên từng sản phẩm.

Truy xuất nguồn gốc để tạo giá trị, không chỉ để thông quan

Ở góc độ thị trường, triển khai truy xuất nguồn gốc đồng nghĩa với việc ngành sầu riêng đang chuyển từ tăng trưởng theo lượng sang tăng trưởng theo chất. Khi mỗi quả sầu riêng được gắn mã vùng trồng, nhật ký canh tác và quy trình xử lý sau thu hoạch, sản phẩm đó có một “danh tính” rõ ràng trên thị trường.

Khi đã có danh tính, giá trị thương mại không còn phụ thuộc hoàn toàn vào cân nặng hay sản lượng, mà được quyết định bởi mức độ minh bạch và khả năng truy xuất. Đây chính là yếu tố khiến người mua sẵn sàng trả giá cao hơn, đồng thời mở ra dư địa tiếp cận các thị trường có tiêu chuẩn khắt khe nhưng giá trị gia tăng lớn.

Theo các chuyên gia, để sầu riêng Việt Nam có thể mở rộng sang các thị trường khó tính hơn, chuỗi sản xuất cần đáp ứng đồng thời nhiều yêu cầu cốt lõi. Trong đó, chuẩn hóa sản xuất theo tiêu chuẩn quốc tế, quản trị vùng trồng bằng dữ liệu số, kiểm soát chặt dư lượng hóa chất và minh bạch từng lô hàng là những điều kiện mang tính nền tảng. Chỉ khi đáp ứng được những yêu cầu này, ngành hàng mới có thể chuyển từ xuất khẩu thô sang xuất khẩu có thương hiệu.

Tại Hội nghị “Bộ trưởng Nông nghiệp lắng nghe nông dân nói” diễn ra đầu tháng 11, đề xuất triển khai truy xuất nguồn gốc nông sản đã được đặt ra như một giải pháp trọng tâm. Chỉ hơn một tháng sau, hệ thống thí điểm chính thức được thông qua, cho thấy cách tiếp cận từ đối thoại đến hành động đang được rút ngắn đáng kể.

Trong giai đoạn thí điểm, có 6 doanh nghiệp xuất khẩu sầu riêng tham gia thử nghiệm hệ thống. Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ đánh giá toàn diện các yếu tố như chi phí vận hành, độ chính xác dữ liệu, cũng như mức độ thuận tiện cho nông dân và doanh nghiệp trước khi mở rộng áp dụng trên toàn ngành từ ngày 1/7/2026.

Đại diện đơn vị triển khai cho biết, hệ thống có khả năng tự động chuyển ngữ, giúp đối tác từ các thị trường khác nhau tiếp cận thông tin một cách thuận lợi. Khi dữ liệu minh bạch trở thành chuẩn chung, rào cản thị trường được hạ thấp, gian lận thương mại bị ngăn chặn từ gốc và thương hiệu quốc gia được bảo vệ hiệu quả hơn.

Về lâu dài, mục tiêu của hệ thống không chỉ phục vụ xuất khẩu mà còn hướng tới thị trường nội địa, giúp người tiêu dùng trong nước sử dụng hàng Việt an toàn, truy xuất được nguồn gốc và tăng niềm tin vào sản phẩm trong nước. Thí điểm với sầu riêng vì thế mang ý nghĩa mở đường cho lộ trình mở rộng sang nhiều mặt hàng nông sản chủ lực khác.

Giữ được vị thế xuất khẩu không còn là câu chuyện ai bán được nhiều hơn, mà là ai đi trước trong minh bạch, quản trị chuẩn mực và dữ liệu hóa sản xuất. Khi mỗi quả sầu riêng đều có “hộ chiếu thông tin”, con đường ra thị trường thế giới sẽ rộng hơn, giá trị mang về cao hơn và lợi ích phân bổ công bằng hơn cho nông dân, doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Sầu riêng đang đóng góp gần một nửa kim ngạch xuất khẩu rau quả và dự kiến đạt 4 tỷ USD trong năm 2025. Nhưng để không chỉ “bùng nổ một mùa” mà phát triển bền vững trên bàn ăn thế giới, minh bạch dữ liệu và truy xuất nguồn gốc đang trở thành thước đo năng lực cạnh tranh thực sự. Hệ thống truy xuất sầu riêng thí điểm từ năm 2026 vì thế được xem như bước đi chiến lược, giúp nông sản Việt ra biển lớn bằng chính uy tín và niềm tin của mình.