Sâm nam núi Dành “liều thuốc quý” tưởng chừng đã thất lạc

Sâm Nam núi Dành được ví như liều thuốc thảo dược quý có nhiều tác dụng bồi bổ sức khỏe. Theo y học cổ truyền, người dân thường dùng sâm Nam núi Dành giúp làm sáng mắt; hỗ trợ điều trị ho, cảm sốt, đau đầu và các bệnh mạn tính như viêm gan, thấp khớp. Theo y học hiện đại, nhiều nghiên cứu khoa học đã phân tích, chỉ rõ sâm có tác dụng hỗ trợ điều trị bệnh tan máu bẩm sinh, đái tháo đường, chống lại tình trạng tăng huyết áp do rối loạn chuyển hóa và tiểu đường tuýp 2, hỗ trợ điều trị đau nhức xương khớp...

Quanh núi Dành, xã Liên Chung, huyện Tân Yên, tỉnh Bắc Giang ngày nay vẫn còn lưu truyền câu chuyện dân gian, nhờ có Sâm nam núi Dành mà chữa lành mắt cho mẹ của vua Tự Đức và từ đó Sâm nam núi Dành trở thành sản vật tiến vua. Thời đó, nếu làng nào quanh núi Dành tìm được một củ Sâm nam núi Dành nộp lên trên thì năm đó cả làng được miễn thuế.

Dần dần, núi Dành chỉ còn lại sim, mua, gột và sau này là thông và bạch đàn. Ngỡ tưởng Sâm nam núi Dành đã không còn nữa, thế nhưng may mắn năm 2010 người dân lại phát hiện một gốc Sâm cổ ở làng Hậu, xã Liên Chung ngay dưới chân núi Dành.

Tiếp đó là phát hiện trong vườn nhà cụ Thân Văn Thành ở thôn Đồng Sen, xã Việt Lập - vùng đất thuộc xã Bảo Lộc xưa còn có 1 gốc sảm chứng trên 70 tuổi. Chuyện rằng, cụ Thành có bà mẹ vợ giỏi nghề làm thuốc nam biết rất rõ giá trị của cây Sâm nam Núi Dành. Vì thương các cháu ngoại hay sài đẹn mà ngày đêm bỏ công lên núi Dành tỉm Sâm nam sau nhiều ngày tìm kiếm cụ đã tìm được một củ nhỏ đem về trồng trong vườn nhà con rể.

Năm 2012 và 2013 Trung tâm KHCN và MT huyện Tân Yên thực hiện Đề tài khoa học: Bảo tồn và nhân giống sâm nam núi Dành và tiếp đó Năm 2015, Trung tâm Thực nghiệm sinh học nông nghiệp công nghệ cao (Viện Di truyền nông nghiệp) đã thực hiện đề tài “Nghiên cứu, đánh giá, bảo tồn nguồn gen cây sảm Nam núi Dành phân bố trên địa bàn tỉnh Bắc Giang" tại vườn nhà Cụ Thành. Kể từ đó sâm nam núi Dành được phát triển và nhân rộng cho đến ngày nay.

Ngày 30/3/2024, tại Hội nghị Xúc tiến tiêu thụ Sâm nam núi Dành, Tiến sĩ Đồng Thị Kim Cúc, Phó Giám đốc Trung tâm Thực nghiệm sinh học công nghệ cao (Viện Di truyền nông nghiệp Việt Nam) cho biết: “Kết quả phân tích định lượng, củ sâm sau 7-8 năm trồng có hàm lượng Saponin khoảng 5% (thành phần hóa học chính trong sâm, có tác dụng bồi bổ sức khỏe), cao gấp 1,5 lần so với sâm Hàn Quốc. Tuy vậy, trước đây, người dân thường sử dụng sâm theo thói quen truyền thống như: Ngâm rượu, ngâm với mật ong. Cách làm này chưa khai thác hết giá trị của loài dược liệu quý. Từ nghiên cứu và thực tiễn, tôi nhận thấy, để sản phẩm sâm Nam núi Dành đến được với nhiều người tiêu dùng hơn nữa, cùng với các giải pháp thu hút đầu tư, mở rộng quy mô vùng trồng, nâng chất lượng sản phẩm, các nhà sản xuất cần có giải pháp giảm giá thành, giúp người dân có nhu cầu đều tiếp cận được với sản phẩm này. Đồng thời tiếp tục nghiên cứu, đa dạng hóa sản phẩm được bào chế từ hoa, củ sâm dưới dạng khô, bột... để có thể lưu giữ, sử dụng lâu dài”.

Hiện, Tân Yên có khoảng 125ha sâm Nam núi Dành được trồng tại các xã Việt Lập, Liên Chung, thị trấn Cao Thương. Năm 2024 diện tích sâm Nam núi Dành huyện đã và đang thu hoạch trên 115ha trong đó có trên 18ha cho thu hoạch củ sản lượng ước đạt khoảng 30 tấn; 115ha cho thu hoạch hoa sản lượng ước đạt năm 2024 dự kiến trên 60 tấn.

Thời gian thu hoạch hoa dự kiến từ 15/8 đến 30/9 hàng năm. Hiện nhiều sản phẩm từ cây sâm đã được chế biến thành nhiều sản phẩm như: Hoa, củ sâm tươi, trà sâm, dầu gội đầu, sâm hòa tan, nước ngọt, nước tăng lực, nước bổ dưỡng, thuốc thảo dược viên sáng mắt núi dành, rượu sâm, trà hoa sâm... và sẽ tiếp tục nghiên cứu đa dạng trong thời gian tới.

Chia sẻ tại Hội nghị, ông Trần Văn Khiển - Giám đốc Hợp tác xã Sâm núi Dành Đức Hạnh cho biết: Bắt đầu xuống giống sâm núi Dành (lá nhỏ) từ tháng 1/2022, đến nay, tổng diện tích đã xuống giống của Hợp tác xã sâm núi Dành Đức Hạnh là hơn 3ha tại thôn Hậu, xã Liên Chung với tổng số giống đã trồng gần 40 nghìn bầu.

“Việc sản xuất, chế biến sâm núi Dành tại HTX được canh tác theo quy trình nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao. Tỷ lệ cây giống sống, sinh trưởng phát triển đạt hơn 90%; vụ hoa năm 2023 (vào tháng 9, 10/2023) đã thu hoạch khoảng 2 tấn hoa tươi. Sau 2 năm kiểm tra gốc sâm đã có củ to hơn ngón tay, dài 30 cm, màu vàng, có mùi thơm đặc trưng… Hiện 100% diện tích sâm đã lên giàn.”- ông Khiển chia sẻ.

Cũng theo ông Khiển cho biết, HTX đã nhân giống tại vườn được 50 nghìn bầu, mở rộng diện tích tại vườn gần 20 nghìn bầu, còn lại đã bán hết cho các nhà vườn trong và ngoài tỉnh. Đồng thời, HTX thu mua hoa, lá sâm và củ sâm tươi của xã viên và người dân trong vùng để chế biến, đóng hộp các sản phẩm: Sâm hòa tan, trà hoa sâm, rượu sâm… Tổng sản lượng khoảng 5.000 sản phẩm các loại, đã bán hết cho người tiêu dùng, nhận được phản hồi tích cực từ người tiêu dùng.

Thời gian qua, UBND huyện Tân Yên đã tích cực phối hợp với các cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp, các đơn vị nghiên cứu chủ động tổ chức triển khai và phát triển các mô hình liên kết sản xuất, chế biến, tiêu thụ sâm Nam.

Huyện Tân Yên đã tập trung triển khai thực hiện đồng bộ Đề án Phát triển sâm Nam núi Dành trên địa bàn huyện Tân Yên giai đoạn 2022-2027; tập trung chỉ đạo người dân sản xuất tập trung theo chuỗi; xây dựng, mở rộng vùng sản xuất sâm Nam đạt tiêu chuẩn VietGAP, GlobGAP, hữu cơ; tuân thủ các quy định đối với mã số vùng trồng trong khâu sản xuất.

Đồng thời, thông tin, tuyên truyền, tập huấn, hướng dẫn người dân nâng cao nhận thức, ý thức trong chấp hành quy định điều kiện để sản phẩm sâm nam đáp ứng các điều kiện của doanh nghiệp, người tiêu dùng hướng tới xuất khẩu; Nâng cao hiệu quả và quản lý bảo vệ phát triển sâm Nam trên địa bàn huyện, đặc biệt là vấn đề quản lý chỉ dẫn địa lý, nâng cao chất lượng sản phẩm trong thu hoạch, bảo quản, chế biến và đa dạng hóa các sản phẩm chế biến từ sâm cũng như mẫu mã bao bì sản phẩm sau khi được chế biến và bán ra thị trường; đáp ứng được thị hiếu người tiêu dùng, có ưu thế cạnh tranh trên thị trường.

Tại Hội nghị Xúc tiến tiêu thụ Sâm nam núi Dành, Ông Võ Diệp- Giám đốc Phát triển chiến lược và Thị trường Hoa kỳ - Việt Nam Công ty iBeneTor USA cho biết: “Nhìn thấy tiềm năng của sản phẩm sâm Nam núi Dành với thành phần 50 hoạt chất rất tốt cho sức khỏe, chúng tôi đã quyết định ký kết hợp tác chiến lược phân phối độc quyền sản phẩm sâm Nam núi Dành sang thị trường Hoa Kỳ”.

Lãnh đạo các Sở, ngành tỉnh Bắc Giang và huyện Tân Yên cũng đã chứng kiến lễ ký biên bản ghi nhớ giữa một số hợp tác xã trồng sâm trên địa bàn huyện với các doanh nghiệp sản xuất, chế biến, tiêu thụ sâm và đi thăm quan một số vườn trồng sâm trên địa bàn huyện Tân Yên.