Quản trị tài chính công trong mô hình chính quyền hai cấp

Công bằng tài khóa được định nghĩa là việc phân bổ nguồn lực tài chính công theo nguyên tắc ngang bằng về cơ hội giữa các cấp chính quyền và giữa các địa bàn. Điều này đặc biệt quan trọng đối với các địa phương có khả năng tự cân đối ngân sách thấp, giúp họ không bị phụ thuộc quá mức vào nguồn bổ sung từ cấp trên và có điều kiện thực hiện các mục tiêu phát triển.

Theo PGS, TS. Ngô Trí Long, chuyên gia kinh tế - Trường Đại học Thành Đông, công bằng tài khóa và minh bạch ngân sách là hai trụ cột sống còn trong quá trình tái cấu trúc tài chính công theo mô hình chính quyền hai cấp. Nếu thiếu đi một trong hai yếu tố này, hậu quả có thể là sự mất cân đối nghiêm trọng giữa các vùng miền, sai lệch mục tiêu chính sách và suy giảm hiệu quả chi tiêu công. Điều này nhấn mạnh rằng việc phân cấp tài chính không đơn thuần là sự chuyển giao nhiệm vụ chi, mà phải gắn liền với quyền lực và trách nhiệm, đảm bảo sự cân bằng và công bằng trong toàn hệ thống.

Mặc dù Luật Ngân sách nhà nước (sửa đổi năm 2015) đã mở rộng phạm vi tự chủ cho các cấp chính quyền, thực tế cho thấy quyền hạn này vẫn còn bị “níu kéo” bởi cơ chế “xin – cho” và thiếu công cụ giám sát đủ mạnh từ bên ngoài. Đây chính là điểm nghẽn cần được tháo gỡ để phân cấp tài chính thực sự phát huy hiệu quả.

Để giải quyết vấn đề này, PGS., TS. Ngô Trí Long đã đưa ra ba trụ cột kiểm soát quan trọng, cần được xây dựng và củng cố.

Cụ thể là Kiểm toán Nhà nước cần mở rộng phạm vi kiểm toán ngân sách cấp cơ sở, không chỉ dừng lại ở việc kiểm tra tuân thủ mà còn phải đánh giá hiệu quả, hiệu lực của chi tiêu công. Số liệu từ Báo cáo kiểm toán tổng hợp năm 2024, với gần 14.200 tỷ đồng sai phạm được phát hiện (trong đó hơn 30% liên quan đến cấp huyện và xã), là minh chứng rõ ràng cho sự cần thiết của việc tăng cường kiểm toán tại cấp cơ sở.

Bên cạnh đó, Hội đồng nhân dân cấp tỉnh và xã hội dân sự cần được trao thêm công cụ để giám sát ngân sách, như quyền yêu cầu công khai các khoản chi lớn, giám sát mua sắm công, và tổ chức đối thoại ngân sách với người dân. Điều này sẽ tạo ra một cơ chế kiểm tra và cân bằng mạnh mẽ, giảm thiểu rủi ro thất thoát và lạm dụng.

Hiện nay, việc lập và trình bày báo cáo tài chính cấp cơ sở còn thiếu chuẩn mực và khó tiếp cận. Để khắc phục, việc áp dụng chuẩn mực kế toán công thống nhất (theo lộ trình của Bộ Tài chính tại Quyết định số 1676/QĐ-BTC) là vô cùng cần thiết. Hơn nữa, mọi đơn vị dự toán từ cấp xã trở lên cần được yêu cầu công khai báo cáo tài chính trên Cổng thông tin điện tử của địa phương, với định dạng số có thể phân tích (machine-readable). Sự minh bạch này không chỉ giúp cơ quan quản lý dễ dàng giám sát mà còn cho phép người dân và các tổ chức xã hội theo dõi, đánh giá hiệu quả sử dụng ngân sách.

Việc đưa toàn bộ quy trình tài chính - ngân sách từ lập dự toán, phân bổ, giải ngân đến quyết toán lên hệ thống số hóa liên thông từ cấp tỉnh đến cấp xã là chìa khóa để giám sát theo thời gian thực. Theo số liệu quý I/2025, mặc dù hơn 45/63 tỉnh, thành phố đã triển khai phần mềm quản lý ngân sách tích hợp, nhưng mới chỉ có 14 địa phương có thể truy xuất dữ liệu tài chính công khai theo thời gian thực. Điều này cho thấy tiềm năng to lớn của việc đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý tài chính công.

Ứng dụng dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo (AI) có thể giúp cảnh báo sớm các dấu hiệu bất thường như chi vượt định mức, trùng chi, hay lập dự toán sai cơ sở. Đây là một bước tiến lớn trong kiểm soát tài khóa hiện đại, giúp ngăn chặn sai phạm và nâng cao hiệu quả quản lý.

Kinh nghiệm từ các quốc gia OECD đã chỉ ra rằng, phân cấp tài khóa hiệu quả luôn đi kèm với ba nguyên tắc cốt lõi: công khai minh bạch toàn diện; giám sát độc lập mạnh mẽ và quản lý bằng nền tảng số hiện đại.

Ví dụ điển hình là Hàn Quốc tại báo cáo khảo sát OECD Fiscal Decentralization Survey 2023 cho thấy mọi giao dịch ngân sách của cấp địa phương tại Hàn Quốc đều phải cập nhật lên hệ thống dBrain, một nền tảng tài chính số quốc gia cho phép kiểm tra tức thời từ trung ương tới cơ sở. Nhờ đó, hiệu suất sử dụng ngân sách cấp xã tại Hàn Quốc đạt mức trên 95%/năm với tỷ lệ sai phạm dưới 0,5%. Đây là minh chứng rõ nét về lợi ích khi kết hợp chặt chẽ giữa phân cấp và kiểm soát chặt chẽ bằng công nghệ.

Trong mô hình chính quyền hai cấp, việc mở rộng phân cấp tài chính là một xu thế tất yếu nhằm nâng cao hiệu quả điều hành ở cấp cơ sở. Tuy nhiên, nếu không thiết lập một hệ thống kiểm soát đủ mạnh, bao gồm kiểm toán độc lập, nền tảng số hóa đồng bộ và giám sát xã hội hiệu quả – thì phân cấp sẽ dễ dẫn đến sự tùy tiện, thất thoát và thiếu minh bạch. Chỉ khi phân cấp đi đôi với kiểm soát, tài chính công mới thực sự có hiệu lực, công bằng và góp phần kiến tạo một nền hành chính liêm chính, vì lợi ích chung của người dân và sự phát triển bền vững của đất nước.