Chuyên nghiệp, minh bạch, ổn định hệ thống tài chính

Có hiệu lực từ ngày 15/10/2025, Luật mới sẽ trao quyền thu giữ tài sản bảo đảm rõ ràng và cụ thể hơn cho các tổ chức tín dụng, ngay cả khi người vay không hợp tác hoặc vắng mặt, dưới sự chứng kiến của chính quyền địa phương. Đây là một cơ chế mạnh mẽ, giúp các ngân hàng giảm thiểu rủi ro, đẩy nhanh quá trình thu hồi nợ, từ đó góp phần lành mạnh hóa thị trường tài chính và bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền.

Trước đây, việc thu hồi nợ xấu, đặc biệt là thông qua thu giữ tài sản bảo đảm, thường gặp nhiều vướng mắc do thiếu cơ sở pháp lý vững chắc và sự hợp tác từ phía người vay. Tình trạng này không chỉ gây thiệt hại cho các tổ chức tín dụng mà còn ảnh hưởng đến sự lưu thông vốn, kìm hãm tăng trưởng kinh tế. Nhận thức rõ điều này, Điều 198a Luật Các tổ chức tín dụng 2025 đã được ban hành, quy định rõ ràng về quyền thu giữ tài sản bảo đảm của ngân hàng và các tổ chức xử lý nợ (bao gồm các công ty mua bán nợ).

Theo đó, từ ngày 15/10/2025, các ngân hàng có quyền thu giữ các tài sản như nhà đất, ô tô, hoặc bất kỳ tài sản nào đã được thế chấp, cầm cố hợp pháp, nếu khoản vay rơi vào tình trạng nợ xấu và ngân hàng đã thực hiện đúng theo các quy định pháp luật.

Tuy nhiên, quyền này không phải là vô điều kiện mà phải tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc sau: Thỏa thuận rõ ràng trong hợp đồng: Quyền thu giữ phải được quy định cụ thể và rõ ràng trong hợp đồng vay vốn giữa ngân hàng và người vay ngay từ đầu. Điều này đảm bảo tính minh bạch và sự đồng thuận của cả hai bên.

Đăng ký hợp lệ: Việc thế chấp, cầm cố tài sản phải được đăng ký đầy đủ và hợp lệ theo quy định của pháp luật. Đây là cơ sở pháp lý vững chắc để ngân hàng thực hiện quyền của mình.

Không tranh chấp hoặc bị can thiệp bởi Tòa án: Tài sản bảo đảm không được đang trong tình trạng tranh chấp hoặc bị Tòa án áp dụng các biện pháp khẩn cấp hoặc kê biên. Điều này nhằm tránh các xung đột pháp lý và đảm bảo quyền lợi của các bên liên quan.

Công khai thông tin: Ngân hàng phải công khai thông tin rõ ràng về việc thu giữ ít nhất 15 ngày trước khi tiến hành, đặc biệt đối với tài sản là bất động sản. Quy định này giúp người vay có đủ thời gian để giải quyết vấn đề hoặc thực hiện các quyền hợp pháp của mình.

Một trong những điểm đột phá của Luật mới là việc cho phép ngân hàng thu giữ tài sản ngay cả khi người vay không hợp tác hoặc vắng mặt. Trong những trường hợp này, đại diện UBND và Công an cấp xã nơi có tài sản bảo đảm sẽ có trách nhiệm bảo đảm an ninh, trật tự và chứng kiến quá trình thu giữ. Đại diện UBND sẽ ký biên bản thu giữ, đảm bảo tính khách quan và đúng quy trình pháp luật. Điều này giải quyết triệt để vấn đề "chây ỳ" hoặc cố tình né tránh của người vay, vốn là rào cản lớn trong công tác xử lý nợ xấu.

Để ngăn chặn các hành vi thu giữ không minh bạch hoặc “bán nợ trôi nổi”, Luật cũng quy định rõ ràng rằng chỉ những tổ chức thuộc cùng hệ thống với ngân hàng mới được phép ủy quyền thu giữ. Điều này giúp đảm bảo sự kiểm soát chặt chẽ và tăng cường trách nhiệm của các bên liên quan. Trong mọi trường hợp, việc thu giữ tài sản bảo đảm phải tuân thủ đúng trình tự pháp luật, không được phép cưỡng chế trái phép hay vi phạm đạo đức.

Hệ thống pháp luật phức tạp đôi khi tạo ra những tình huống khó khăn khi tài sản bảo đảm của ngân hàng lại liên quan đến các vụ án dân sự hoặc hình sự. Luật Các tổ chức tín dụng 2025 đã đưa ra các quy định cụ thể tại Điều 198b và Điều 198c nhằm giải quyết những xung đột quyền lợi này một cách minh bạch và công bằng.

Tài sản bảo đảm bị kê biên để thi hành án dân sự (Điều 198b): Nếu người vay đang phải thi hành án dân sự mà tài sản đã thế chấp cho ngân hàng bị kê biên, việc xử lý tài sản này sẽ tuân theo pháp luật về thi hành án dân sự trong ba trường hợp đặc biệt sau: Hợp đồng bảo đảm được ký sau khi bản án có hiệu lực pháp luật: Điều này có nghĩa là ngân hàng nhận thế chấp sau khi người vay đã bị Tòa án tuyên án và bản án đã có hiệu lực. Trong trường hợp này, quyền lợi của bên thi hành án có thể được ưu tiên. Quy định này nhằm ngăn chặn các hành vi tẩu tán tài sản hoặc cố tình thế chấp tài sản để tránh né nghĩa vụ thi hành án.

Thi hành án liên quan đến cấp dưỡng hoặc bồi thường thiệt hại về tính mạng, sức khỏe: Đây là những nghĩa vụ mang tính nhân đạo và xã hội cao, được pháp luật ưu tiên xử lý trước. Nếu khoản thi hành án liên quan đến những vấn đề này, quyền lợi của người bị hại sẽ được đặt lên hàng đầu.

Có sự đồng ý bằng văn bản của ngân hàng hoặc tổ chức xử lý nợ: Đây là một điểm linh hoạt quan trọng. Nếu ngân hàng chủ động đồng ý bằng văn bản, cơ quan thi hành án mới có thể kê biên và xử lý tài sản đó. Quy định này cho phép ngân hàng có quyền chủ động trong việc quyết định số phận của tài sản bảo đảm, cân nhắc giữa việc thu hồi nợ và hỗ trợ người vay trong những trường hợp đặc biệt.

Những quy định này thể hiện sự cân bằng giữa việc bảo vệ quyền lợi của ngân hàng và đảm bảo tính nhân văn, công bằng xã hội. Nó cũng đặt ra trách nhiệm cao hơn cho các tổ chức tín dụng trong việc thẩm định và đánh giá rủi ro trước khi quyết định cho vay.

Tài sản bảo đảm là tang vật trong vụ án hình sự (Điều 198c): Trong một số trường hợp, tài sản đã được thế chấp cho ngân hàng có thể trở thành tang vật trong một vụ án hình sự. Điều này thường khiến quá trình xử lý nợ bị đình trệ. Điều 198c đã giải quyết vấn đề này bằng cách cho phép ngân hàng đề nghị được nhận lại tài sản để tiếp tục xử lý nợ, nếu tài sản đó không còn cần giữ lại làm chứng cứ cho vụ án.

Tuy nhiên, có hai điều kiện tiên quyết: Thỏa thuận rõ trong hợp đồng: Hợp đồng vay vốn phải có thỏa thuận rõ ràng về quyền thu giữ tài sản bảo đảm của ngân hàng trong trường hợp này. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc dự liệu và thỏa thuận đầy đủ trong hợp đồng tín dụng.

Cơ quan tố tụng xác định không ảnh hưởng điều tra, xét xử: Cơ quan tố tụng (công an, viện kiểm sát, tòa án) phải xác định rằng việc trả lại tài sản cho ngân hàng không ảnh hưởng đến quá trình điều tra hoặc xét xử vụ án hình sự. Quy định này đảm bảo tính toàn vẹn của quá trình tố tụng và quyền lợi của các bên liên quan.

Việc thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Các tổ chức tín dụng, đặc biệt là các quy định về quyền thu giữ tài sản bảo đảm, mang ý nghĩa to lớn đối với hệ thống tài chính Việt Nam.

Cụ thể là tăng cường khả năng xử lý nợ xấu: Đây là yếu tố then chốt giúp các ngân hàng giải quyết nhanh chóng các khoản nợ xấu, giải phóng nguồn vốn bị đọng, từ đó có thêm nguồn lực để cung cấp tín dụng cho nền kinh tế.

Củng cố niềm tin và sự ổn định của hệ thống: Một hệ thống ngân hàng khỏe mạnh, có khả năng xử lý nợ hiệu quả sẽ củng cố niềm tin của người gửi tiền và nhà đầu tư, góp phần vào sự ổn định vĩ mô của đất nước.

Tạo môi trường kinh doanh lành mạnh: Khi quyền và nghĩa vụ được quy định rõ ràng, minh bạch, môi trường kinh doanh sẽ trở nên công bằng hơn. Các doanh nghiệp và cá nhân sẽ có trách nhiệm hơn trong việc thực hiện nghĩa vụ vay nợ, giảm thiểu rủi ro cho cả người cho vay và người đi vay.

Hạn chế rủi ro cho các tổ chức tín dụng: Quy định rõ ràng về quyền thu giữ giúp các ngân hàng giảm thiểu rủi ro pháp lý và chi phí phát sinh trong quá trình xử lý nợ, giúp họ tập trung hơn vào hoạt động kinh doanh cốt lõi.

Thúc đẩy dòng chảy tín dụng: Khi rủi ro được kiểm soát tốt hơn, các ngân hàng sẽ tự tin hơn trong việc cung cấp tín dụng, đặc biệt là cho các dự án sản xuất kinh doanh, từ đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Tuy nhiên, việc thực thi Luật mới cũng đặt ra yêu cầu cao về sự chuyên nghiệp, minh bạch và tuân thủ pháp luật từ phía các ngân hàng và tổ chức xử lý nợ. Các cơ quan chức năng, đặc biệt là UBND và Công an cấp xã, cũng cần được trang bị đầy đủ kiến thức và kỹ năng để hỗ trợ quá trình thu giữ một cách hiệu quả, đúng quy trình.

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Các tổ chức tín dụng là một bước tiến quan trọng trong nỗ lực hoàn thiện khung pháp lý cho hoạt động ngân hàng tại Việt Nam. Nó không chỉ giải quyết những vướng mắc tồn đọng trong xử lý nợ xấu mà còn đặt nền móng vững chắc cho sự phát triển bền vững của hệ thống tài chính.

Với những quy định cụ thể, rõ ràng, chặt chẽ nhưng vẫn đảm bảo tính nhân văn, Luật mới kỳ vọng sẽ tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi hơn, giúp các tổ chức tín dụng hoạt động hiệu quả, an toàn, góp phần đưa nền kinh tế Việt Nam phát triển ổn định và thịnh vượng.