Quản trị rủi ro phi truyền thống trong kỷ nguyên tài chính số

Sự bùng nổ của tài chính số

Quá trình chuyển đổi số trong lĩnh vực tài chính và ngân hàng tại Việt Nam đang diễn ra với tốc độ vượt bậc, mở ra những phương thức tiếp cận nguồn vốn và đầu tư hoàn toàn mới cho cộng đồng kinh doanh. Thống kê thị trường cho thấy, tỷ lệ người dân sở hữu tài khoản ngân hàng đã đạt mốc 87%, trong khi số lượng giao dịch qua phương thức quét mã QR ghi nhận mức tăng trưởng ấn tượng 128,2% trong giai đoạn từ năm 2021 đến 2025.

Tại TP.HCM, kinh tế số được kỳ vọng sẽ đóng góp trên 30% GRDP trong năm 2026. Sự dịch chuyển mạnh mẽ này giúp cắt giảm tối đa chi phí vận hành, giảm bớt việc sử dụng tiền mặt và đơn giản hóa các thủ tục giấy tờ truyền thống.

Tuy nhiên, sự bùng nổ của tài chính số cũng kéo theo hàng loạt nguy cơ chưa từng có tiền lệ. Bên cạnh lợi ích thương mại, doanh nghiệp đang phải đối mặt với các rủi ro phi truyền thống như rò rỉ dữ liệu cá nhân, gian lận trực tuyến, tấn công mạng và sự xuất hiện của các mô hình kinh doanh chưa được cấp phép.

Thực tế giải quyết tranh chấp tại Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam chỉ ra rằng, các vụ việc liên quan đến lĩnh vực tài chính và ngân hàng đã chiếm tới 10% tổng số vụ tiếp nhận trong năm 2025. Đáng chú ý, gần một nửa số vụ tranh chấp phát sinh có sự tham gia của ít nhất một bên là doanh nghiệp FDI hoặc có yếu tố nước ngoài.

Theo PGS.TS Phạm Duy Nghĩa, Phó Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam, thực trạng này phản ánh các giao dịch kinh doanh hiện nay ngày càng gắn kết chặt chẽ với những mối quan hệ đa quốc gia phức tạp. Để bảo vệ thị trường, pháp luật cần phải liên tục cập nhật để theo kịp các hình thức giao dịch mới, đồng thời hoàn thiện các cơ chế giải quyết tranh chấp nhằm củng cố niềm tin cho nhà đầu tư.

Ở góc độ chuyên môn, Luật sư Phạm Thị Thanh Huyền từ Tổ chức Tài chính Quốc tế thuộc Nhóm Ngân hàng Thế giới cho rằng các cơ quan quản lý cần nhanh chóng chuyển sang mô hình quản lý theo rủi ro, khẩn trương hoàn thiện cơ chế thử nghiệm có kiểm soát và thiết lập khung pháp lý cho Ngân hàng mở.

Phòng ngừa rủi ro từ khâu thiết kế giao dịch

Để xây dựng một môi trường giao dịch an toàn và minh bạch, việc nhận diện rủi ro cần phải được thực hiện chủ động ngay từ khâu thiết kế giao dịch thay vì chờ đến khi phát sinh tranh chấp. Luật sư Hoàng Thị Ngọc Diệp từ Dilinh Legal lưu ý, thanh toán số và tín dụng số đang mở rộng nhanh chóng ra ngoài hệ thống ngân hàng truyền thống thông qua các nền tảng cho vay ngang hàng. Do đó, để tiếp cận hiệu quả các sản phẩm tài chính dựa trên dữ liệu, doanh nghiệp bắt buộc phải số hóa quy trình vận hành và xây dựng nguồn dữ liệu chuẩn xác, minh bạch, có khả năng kiểm chứng cao.

Trong các hoạt động cho vay trực tuyến hay tài trợ chuỗi cung ứng, việc xác thực và lưu trữ đầy đủ thông tin giao dịch điện tử giữ vai trò quyết định đến giá trị chứng minh pháp lý khi xảy ra sự cố. Doanh nghiệp cần chú trọng đến tính pháp lý của từng điều khoản hợp đồng và độ an toàn của hạ tầng công nghệ. Việc ứng dụng các phương thức định danh điện tử, ký kết hợp đồng tự động và số hóa quy trình cho vay sẽ giúp gia tăng tính minh bạch, hỗ trợ doanh nghiệp tối ưu hóa khả năng tiếp cận các nguồn vốn tín dụng mới.

Góp ý về khía cạnh công nghệ, ông Phan Đức Trung, Chủ tịch Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam, khẳng định dữ liệu đáng tin cậy không chỉ phụ thuộc vào nền tảng công nghệ mà trước hết phụ thuộc vào nguồn nhập liệu và khả năng xác thực. Dù công nghệ chuỗi khối giúp tăng cường khả năng lưu trữ và truy vết giao dịch, bản thân công nghệ này không thể tự bảo đảm tính chính xác của dữ liệu đầu vào.

Do đó, các đơn vị cung cấp dịch vụ cần đồng thời nâng cao năng lực quản trị dữ liệu, bảo vệ người dùng và tuân thủ quy định pháp luật. Việc làm rõ các vấn đề pháp lý liên quan đến quyền sở hữu, nghĩa vụ trả nợ, định giá và lưu ký đối với tài sản mã hóa sẽ là điều kiện tiên quyết để đưa các kênh huy động vốn mới này vào vận hành an toàn.

Tài chính số mang đến vận hội lớn nhưng chỉ thực sự trở thành đòn bẩy phát triển khi được vận hành trên một nền tảng quản trị rủi ro vững chắc. Việc chủ động nhận diện rủi ro, minh bạch hóa dữ liệu và hoàn thiện hành lang pháp lý chính là tấm lá chắn tối ưu giúp doanh nghiệp vừa bảo vệ tài sản, vừa nâng cao năng lực cạnh tranh trong kỷ nguyên kinh tế số.