Quận Hoàn Kiếm (Hà Nội): Nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa khu phố cổ

 

Nhiều năm qua, những sai phạm liên quan đến quy hoạch, Kiến trúc phố Cổ đã trở thành vấn đề nhức nhối tại quận Hoàn Kiếm. Trước tình trạng này, chính quyền thành phố Hà Nội nói chung và quận Hoàn Kiếm nói riêng đã có những động thái mạnh mẽ, yêu cầu các cơ quan, đơn vị thực hiện quyết liệt, có hiệu quả các giải pháp, biện pháp xử lý, khắc phục các vi phạm.

 

Với mong muốn đồng hành cùng Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội và Sở Văn hóa Thể thao Hà Nội trong việc bảo vệ, gìn giữ  quy hoạch, Kiến trúc phố Cổ, chúng tôi xin đăng tải những thông tin trung thực, chính xác về công tác xử lý, khắc phục các vi phạm trên tại địa bàn quận Hoàn Kiếm. Tin rằng, với những hành động quyết liệt từ bộ máy chính quyền thành phố, các vi phạm này sẽ được xử lý triệt để trong thời gian tới.

 

Bảo tồn phát huy giá trị di sản văn hóa

 

Ngày 23/11/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh số 65/SL “về bảo tồn cổ tích trong toàn cõi Việt Nam”. Đây là Sắc lệnh đầu tiên của chính thể mới về bảo tồn di sản văn hóa dân tộc, đặt nền móng, kim chỉ nam, sợi chỉ đỏ xuyên suốt cho sự nghiệp bảo vệ di sản văn hóa nước nhà.

 

Năm 2001, căn cứ Hiến pháp năm 1992, Quốc hội đã ban hành Luật Di sản văn hóa Việt Nam. Từ đó đến nay đã trãi qua 1 lần sửa đổi (năm 2009) và ban hành mới Luật Di sản văn hóa (2013) thay thế Luật Di sản năm 2001.

 

Xuất phát từ ý nghĩa lịch sử của Sắc lệnh số 65/SL, ngày 24/2/2005, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 36/2005/QĐ-TTg, lấy ngày 23/11 là Ngày Di sản Văn hóa Việt Nam. Kể từ đó, ngày 23/11 trở thành ngày truyền thống của ngành di sản văn hóa, ngày hội của những người hoạt động trong lĩnh vực di sản văn hóa và những người tâm huyết với di sản văn hóa.

 

Sắc lệnh số 65/SL ra đời đến nay đã hơn 60 năm nhưng phản ánh những tư tưởng, quan điểm rất cơ bản, sâu sắc của Nhà nước ta đối với việc bảo tồn di sản văn hóa, cho đến nay vẫn giữ nguyên ý nghĩa lý luận và thực tiễn, soi sáng cho sự nghiệp bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa của đất nước. Đó là quan điểm về vai trò quan trọng của di sản văn hóa trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước, về tính kế thừa trong phát triển văn hóa, về trách nhiệm của Nhà nước, xã hội và mỗi công dân trong việc bảo vệ di sản văn hóa...

 

Từ đó đến nay, công tác bảo tồn và phát huy giá trị các di sản văn hóa luôn nhận được sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, của các cấp, các ngành từ Trung ương đến địa phương và đã đạt được kết quả tích cực. Nhiều di sản văn hóa vật thể và phi vật thể được nghiên cứu, công nhận, bảo vệ và phát huy giá trị, qua đó, góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, khơi dậy lòng tự hào và ý thức tham gia của người dân trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, đóng góp tích cực vào sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

 

Tu bổ, tôn tạo di sản không phải phá di tích nguyên gốc để xây dựng hoành tráng hơn

 

Bảo tồn, trùng tu một di tích lịch sử, văn hóa nào đó là công việc rất bình thường và vẫn diễn ra ở khắp nơi trên thế giới, không chỉ riêng Việt Nam. Việc bảo tồn mục đích kéo dài tuổi thọ của những di sản thế hệ trước để lại, cho các thế hệ sau có dịp chiêm ngưỡng, học hỏi…

 

 

Hà Nội, không thiếu những lần vấp phải sự phản đối kịch liệt của người dân, thậm chí là các nhà khoa học, chuyên gia trong các lĩnh vực lịch sử, văn hóa, kiến trúc, khảo cổ… khi tiến hành trùng tu, sửa chữa những di tích lịch sử trên địa bàn.

 

Ngày 01/11/2024, Quốc hội thảo luận ở hội trường về chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025-2035 (gọi tắt là chương trình).

 

Tại hội trường, các đại biểu Quốc hội tán thành chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025-2035 nhằm hướng tới phát triển con người Việt Nam có nhân cách, lối sống tốt đẹp; xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, văn minh; phát triển hệ thống hạ tầng, cảnh quan, thiết chế văn hóa đồng bộ, hiệu quả; nâng cao hiệu quả thông tin tuyên truyền và giáo dục văn hóa…

 

 

Tuy nhiên, theo ý kiến đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Hải Dương), các di tích quốc gia và di tích quốc gia đặc biệt của Việt Nam phần lớn là các công trình kiến trúc với sự tác động của khí hậu, thời gian nên đa số đã xuống cấp, cần tu bổ, tôn tạo. Song không phải tất cả các di tích này đều cần tôn tạo, tu bổ, “nhất là các di tích khảo cổ”. Cùng với đó, nhiều năm qua, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch và các địa phương cũng đã rất chú trọng công tác trùng tu, tôn tạo di tích nên nhiều di tích được tu bổ, tôn tạo và hàng năm vẫn dành nguồn lực để trùng tu, tôn tạo các di tích.

 

Do đó nếu đặt mục tiêu cụ thể như Mục tiêu 3 của Chương trình thì dễ dẫn đến việc tu bổ, tôn tạo triệt để, có thể dẫn đến việc di tích không cần tu bổ cũng tu bổ.

 

"Lợi bất cập hại ở chỗ có khi lại biến việc tu bổ, tôn tạo thành làm mới di tích như đã từng xảy ra. Việc phân bổ nguồn lực như vậy cũng rất dàn trải, không trọng tâm, trọng điểm”, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga thảo luận.

 

Tăng cường công tác quản lý nhà nước về bảo vệ quy hoạch, kiến trúc phố cổ và di tích thuộc khu phố cổ

 

Khu phố cổ Hà Nội là một phần quan trọng của quận Hoàn Kiếm, có tổng thể hình tam giác, nằm ở phía Bắc của quận với diện tích khoảng 82ha, gồm 10 phường và 76 tuyến đường. Diện tích bảo tồn 19ha – được phân chia thành 2 khu vực bảo tồn (cấp 1: 19 ha và cấp 2: 63ha). Hiện có 15.271 hộ gia đình đang sống trong khu phố cổ trên diện tích đất ở hơn 326.000m2 cùng 112 di tích lịch sử văn hoá. Nhà ở có giá trị trong khu phố cổ đã được UBND quận Hoàn Kiếm đưa vào danh mục bảo tồn bao gồm 1.081 công trình. Công trình nhà ở (khảo sát mới của chuyên gia Pháp, chưa xếp hạng trong danh sách của Ban Quản lý phố cổ): khoảng hơn 1.000, được chia thành 2 dạng: nhà truyền thống (trước 1890) và nhà ở biến thể (sau 1890).

 

Ranh giới khu phố cổ được xác định theo quyết định số 45/1999/QĐ-UB ngày 4/6/1999 của UBND TP Hà Nội. Theo đó: phía Bắc giáp phố Hàng Đậu, phía Nam giáp phố Hàng Bông, Cầu Gỗ, phía Tây giáp phố Phùng Hưng và phía Đông giáp phố Trần Nhật Duật.

 

Trong khi đó, quận Hoàn Kiếm với diện tích 5,4km2, là mảnh ghép mở rộng tiếp tục của khu phố cổ xuống phía Nam, bao gồm khu vực Hồ Gươm và Khu Phố Cũ, một dải nhỏ phía Tây Bắc giáp Thành, và một dải nhỏ phía Đông giáp sông Hồng. Quận có 18 phường, trong đó có 2 phường nằm ở ngoài đê sông Hồng. Dân cư hiện có 41.898 hộ với 212.801 nhân khẩu. Quận Hoàn Kiếm có mật độ dân cư cao nhất thành phố với 39.830 người/km2.

 

Trong toàn quận Hoàn Kiếm có 190 công trình di tích với đầy đủ các loại hình kiến trúc tôn giáo tín ngưỡng: đình, đền, chùa, miếu. Trong đó có 99 đình, 39 đền, 15 chùa, 57 công trình di tích cách mạng và 13 công trình di tích khác.

 

Khu phố cổ trước thế kỷ XIX có nguồn gốc từ phần Kinh Thành nằm bên ngoài Hoàng Thành, là nơi cư trú của quan lại, tướng lĩnh, binh sĩ và nhân dân. Dưới triều Lý - Trần, khu vực này nằm trong vùng chỉ giới của đê Đại La có chu vi hơn 30km gồm 61 phường, vừa sản xuất thủ công vừa sản xuất nông nghiệp với một mạng lưới làng nghề khá phong phú của đất Thăng Long xưa (gốm, sứ, giấy, nghề trang sức, mỹ nghệ, đúc đồng, sắt, nề, mộc…). Thế kỷ XV, vùng kinh sư đặt thành phủ Trung Đô gồm 2 huyện Quảng Đức và Vĩnh Xương. Năm 1469 đổi thành phủ Phụng Thiên.(1)

 

 

Theo Quyết định số 6398/QĐ-UBND về việc ban hành Quy chế quản lý quy hoạch – kiến trúc khu phố cổ Hà Nội, UBND TP Hà Nội cũng quy định rõ: Khu phố cũ Hà Nội nằm trên địa bàn 4 quận Ba Đình, Hoàn Kiếm, Tây Hồ, Hai Bà Trưng có diện tích gần 508ha (không bao gồm các khu phố cổ, khu vực Hồ Gươm và phụ cận, khu vực Trung tâm chính trị Ba Đình phía Nam phố Hoàng Hoa Thám), với 215 ô phố và khoảng 150 tuyến phố.

 

Khu phố cổ Hà Nội thuộc quận Hoàn Kiếm có địa giới được phân định với các đường phố như: phía Bắc là phố Hàng Đậu, phía Tây là phố Phùng Hưng, phía Nam là các phố Hàng Bông, Hàng Gai, Cầu Gỗ và Hàng Thùng, phía Đông là đường Trần Quang Khải và đường Trần Nhật Duật. Hiện khu phố cổ gồm 76 tuyến phố thuộc 10 phường (phường Hàng Đào, Hàng Bạc, Hàng Buồm, Hàng Bồ, Hàng Bông, Hàng Gai, Hàng Mã, Đồng Xuân, Cửa Đông, Lý Thái Tổ).

 

Năm 2018, UBND quận Hoàn Kiếm đã ban hành Quyết định số 3394QĐ-UBND về việc Phê duyệt Quy chế tổ chức và hoạt động của Ban quản lý phố cổ Hà Nội. Theo đó, Ban Quản lý phố cổ Hà Nội giúp UBND quận Hoàn Kiếm thực hiện công tác quản lý, bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị khu phố cổ Hà Nội (đã được xếp hạng Di tích lịch sử Quốc gia) theo đúng quy định của Luật Di sản văn hóa và quy hoạch, kế hoạch đã được phê duyệt của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

 

Thời gian qua, Tạp chí Doanh nghiệp và Đầu tư triển khai thực hiện khảo sát, kê số liệu để ghi nhận thực tế về công tác quản lý nhà nước trong lĩnh vực quản lý các di tích và danh lam trên địa bàn thành phố Hà Nội nói chung và quận Hoàn Kiếm nói riêng, với mục đích đồng hành cùng Cơ quan quản lý Nhà nước là Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội và Cục di sản – Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trong việc tuyên truyền về đẩy mạnh, nâng cao hiệu lực, hiệu quả thực hiện chính sách, pháp luật về công tác quản lý, bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị khu phố cổ Hà Nội (đã được xếp hạng Di tích lịch sử Quốc gia) theo đúng quy định của Luật Di sản văn hóa và quy hoạch, kế hoạch đã được phê duyệt của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

 

Khảo sát thực tế để có số liệu về công tác quản lý, bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị khu phố cổ Hà Nội tại quận Hoàn Kiếm, chúng tôi ghi nhận những thông tin trong công tác tu bổ, tôn tạo di tích như sau:

 

Tại chùa Thái Cam, số 16 phố Hàng Gà, phường Hàng Bồ

 

 

Ngày 17/9/2024, UBND quận Hoàn Kiếm tổ chức lễ khởi công dự án tu bổ, tôn tạo chùa Thái Cam, số 16 phố Hàng Gà, phường Hàng Bồ.

 

Chùa Thái Cam thuộc cụm di tích lịch sử và nghệ thuật “Đình, chùa Thái Cam”, đã được Bộ Văn hóa xếp hạng vào năm 1990.

 

Chùa Thái Cam còn có tên “Tân Khai linh tự” (Chùa Thiêng Tân Khai). Nơi chùa được xây dựng nằm trên phần đất thuộc thôn Tân Lập – Tân Khai, tổng Tiền Túc trước đây. Sau đổi là tổng Thuận Mỹ, huyện Thọ Xuyên, phủ Hoài Đức.

 

Theo khảo cứu tại bia Minh Mạng thứ 21 Canh Tý (1840) và tấm bia “Bản tự chân duyên ký” khắc vào năm 1845, chùa Thái Cam được xây dựng năm 1822, cũng đồng thời là năm thành lập thôn Tân Khai trên cơ sở đất hoang ở ven đường phía Đông thành cũ thời Lê. Trải qua thời gian và với khí hậu khắc nghiệt, chùa Thái Cam bị xuống cấp cần được tu bổ.

 

Sau khi có ý kiến của Bộ Văn hóa, Thể Thao và Du lịch, Cục Di sản Văn hóa tại văn bản số 3998/BVHTTDL-DSVH ngày 29/10/2020 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch gửi UBND TP. Hà Nội về việc thẩm định Dự án tu bổ, tôn tạo di tích chùa Thái Cam, quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội. Sở Văn hóa Thể thao Hà Nội, UBND quận Hoàn Kiếm đã hoàn thành các thủ tục.

 

Theo đó, Dự án sẽ tu bổ, tôn tạo Tam Bảo, cổng phụ, tường vào, điện Mẫu và cảnh quan sân vườn. Đồng thời sẽ xây mới Tam Quan, nhà Tổ và một số công trình bổ trợ (nhà khách - nhà bếp - nhà ni). Dự án sẽ hoàn thành đầu năm 2026.

 

Tại Đình Thanh Hà - Số 10 Ngõ Gạch, phường Đồng Xuân, quận Hoàn Kiếm

 

Ngày 1/3/2024, tại Đình Thanh Hà - Số 10 Ngõ Gạch, phường Đồng Xuân, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội, UBND quận Hoàn Kiếm tổ chức khởi công dự án Tu bổ, tôn tạo đình Thanh Hà.

 

 

Đình Thanh Hà ở số 10 Ngõ Gạch, phường Đồng Xuân, quận Hoàn Kiếm, đã được Bộ Văn hoá và Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng di tích lịch sử - văn hoá, kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia ngày 21/01/1989. Đình là nơi thờ tướng quân Trần Lựu (một vị tướng anh hùng có nhiều công lao đóng góp trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc ta thời Trần - thế kỷ XIII) như một vị Thành hoàng làng, được vua ban sắc phong vào hàng Thượng đẳng thần.

 

Di tích đình Thanh Hà có bề dày lịch sử, lưu giữ một khối lượng lớn những di vật phong phú về loại hình, đa dạng về chất liệu, và nhiều về số lượng như thần phả, sắc phong, hoành phi, câu đối, cửa võng, chuông, đại tự, khánh văn bia, ngựa thờ, đồ gốm sứ v.v… Các di vật có niên đại trải dài từ thời Lê sang thời Nguyễn, tiêu biểu có hơn 50 viên gạch trang trí thời Mạc và 9 tấm bia đá thời Nguyễn, trong đó, quan trọng hơn cả là bia "Thanh Hà ngọc phả bi ký" khắc lại một bia thời Lê, và bia "Trùng tu Thanh Hà đình bi ký" ghi lại sự tích và lịch sử xây dựng.

 

Dự án Tu bổ, tôn tạo đình Thanh Hà, quận Hoàn Kiếm được phê duyệt chủ trương đầu tư tại Nghị quyết số 264/NQ-HĐNH ngày 16/12/2022 của HĐND quận Hoàn Kiếm. Theo đó, giao Ban quản lý hồ Hoàn Kiếm và phố cổ Hà Nội làm Chủ đầu tư dự án.

 

Sau khi có ý kiến đóng góp của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Cục Di sản văn hóa, Sở Văn hóa Thể thao Hà Nội, UBND quận Hoàn Kiếm đã ban hành các Quyết định: số 1824/QĐ-UBND ngày 28/8/2023 về việc phê duyệt dự án đầu tư Tu bổ, tôn tạo đình Thanh Hà, quận Hoàn Kiếm; số 2007/QĐ-UBND ngày 19/9/2023 về việc phê duyệt kế hoạch lựa chọn nhà thầu dự án Tu bổ, tôn tạo đình Thanh Hà, quận Hoàn Kiếm. Ban quản lý hồ Hoàn Kiếm và phố cổ Hà Nội có Quyết định số 1158/QĐ-BQLHHK&PCHN ngày 29/12/2023 về việc phê duyệt thiết kế bản vẽ thi công - dự toán dự án Tu bổ, tôn tạo đình Thanh Hà, quận Hoàn Kiếm.

 

 

Đến nay, Ban và các đơn vị liên quan đã hoàn thành thủ tục tổ chức lựa chọn nhà thầu thi công để thực hiện. Nhằm tuyên truyền, lan tỏa về ý nghĩa của công tác tu bổ, tôn tạo di tích trên địa bàn, UBND quận Hoàn Kiếm đã chỉ đạo Ban quản lý hồ Hoàn Kiếm và phố cổ Hà Nội và các đơn vị liên quan tổ chức khởi công dự án Tu bổ, tôn tạo đình Thanh Hà, quận Hoàn Kiếm. Thời gian thực hiện dự án 360 ngày kể từ ngày khởi công.

 

Ghi chú:

(1). https://vienkientrucquocgia.gov.vn/11-10-2024-pho-co-ha-noi-bao-ton-va-phat-huy-gia-tri/