Phát triển sản phẩm OCOP: Cần mới hơn, mạnh hơn và đừng chỉ là 'danh hiệu'

Thế nhưng, liệu đó đã thực sự là những thành công trọn vẹn hay chưa? Xét về mặt tổng thể, thì mục tiêu cuối cùng của OCOP vẫn là thực hiện tiêu chí về sản xuất, thu nhập, giảm tỷ lệ hộ nghèo trong xây dựng nông thôn mới (NTM) nâng cao và NTM kiểu mẫu. Từ đó, tạo đà phát triển cho kinh tế xã hội, phát triển đất nước, nâng cao đời sống của người dân nói chung và người dân ở nông thôn nói riêng. Vậy, để có thể làm tốt hơn sứ mệnh ấy, cần mới hơn, mạnh hơn và đừng chỉ là "danh hiệu".

"Là nhà sản xuất, nhà thương mại sản phẩm OCOP, Chương trình OCOP cần thay đổi điều gì để phù hợp với thực tế hơn? - với câu hỏi này, chúng tôi đã có được những kết quả cơ bản cho việc khảo sát từ chính những người đang được gọi là các "chủ thể OCOP".

Chủ thể hãy tự đưa sản phẩm OCOP lên sàn TMĐT

Hiện tại, rất nhiều nhà sản xuất không muốn hoặc chưa thể đưa sản phẩm lên Shopee hay Lazad hoặc các sàn thương mại điện tử (TMĐT) khác do e ngại về phí của sàn. Từ sau dịch Covid, đã có xu hướng dịch chuyển rất rõ ràng ở Việt Nam khi chính người nông dân, những nhà sản xuất nông nghiệp đã có quan niệm vê việc đưa sản phẩm lên Shopee hay Lazada là để quảng bá thương hiệu và bán hàng. Tức là, cứ đăng sản phẩm lên đó đã, rồi bán được sẽ tính sau.

Có thể đưa ra một dẫn chứng như sau: để ý Facebook của các nhãn hàng nổi tiếng như Nestle, Unilever, P&G ... đều dán link Shopee hoặc Lazada bán online, chứ họ không bán online trực tiếp qua website của nhà sản xuất nữa. Điều này được đánh giá rằng đang là xu hướng bởi với nhà sản xuất, nếu họ không đăng bán trên sàn TMĐT, thì sẽ có đối thủ bán.

Nhiều người còn tiếc nuối cho rằng: sàn thương mại điện tử Voso của Viettel chuyên về nông nghiệp, nhưng lại không hoặc chưa thực sự tạo được lượng nguồn hàng OCOP. Chương trình OCOP đang rất thiếu mảng huấn luyện về Thương mại Điện tử cho nhà sản xuất, giờ môi trường và chính sách của các sàn thương mại điện tử thay đổi hàng tháng. Và điều này được cho là chỉ có thể tháo gỡ, thúc đẩy nếu có sự tham gia bởi các chính sách có liên quan đối với chiến lược phát triển OCOP tại Việt Nam.

Một dẫn chứng khác như sau: thử tìm kiếm thông tin mặt hàng thông dụng như gạo và vào trang Facebook của nhà sản xuất. Kết quả cho thấy, chỉ có thương hiệu  Gạo Vinh Hiển, Gạo Ông Thọ là có mở gian hàng trực tiếp trên Shopee, và họ gắn link Shopee lên trang Facebook của họ để bán hàng online qua sàn. Còn lại đa số các nhãn hàng gạo khác đang được bán qua trung gian hoặc đại lý trên Shopee hay Lazada nhưng không phải họ trực tiếp bán. Đây là điều đáng tiếc, đang lẽ chính các nhà sản xuất - các chủ thể OCOP phải trực tiếp tạo gian hàng và bán trên các sàn TMĐT thì mới có thể giảm giá thành cho người mua và tăng lợi nhuận cho người bán.

Đừng chỉ là "danh hiệu"

Có một thực tế rằng, đã có những sản phẩm OCOP dù được chứng nhận, nhưng sau đó vẫn thấy ... "chẳng có giá trị gì". Bởi sản phẩm sau khi được chứng nhận OCOP vẫn không có gì mới, cách sản xuất vẫn cũ, chất lượng vẫn vậy và quan trọng hơn hết là lượng khách hàng dường như tăng cũng chẳng đáng bao nhiêu. 

Thậm chí, nếu không cẩn thận, sẽ xuất hiện tình trạng của việc thực hiện OCOP một cách manh mún và tốn kém. Nhiều thực tế cho thấy rằng, một sản phẩm muốn thành công thì người chịu trách nhiệm sản phẩm đó phải là người xây dựng, phải đảm bảo chất lượng và sự khác biệt hay giá trị mà sản phẩm ấy mang lại cho người tiều dùng, cho kênh phân phối hoặc nhà đầu tư. Nếu người chủ của sản phẩm OCOP sẽ phải tự đi tìm kiếm thị trường, tự đàm phán với đối tác về giá cả sản lượng và như thế họ sẽ vẫn trở về trạng thái "khởi nghiệp cô đơn" như lúc đầu.

Không thể chối cãi một thực tế là, chính những chủ thể OCOP - nhiều người không mặn mà với chứng nhận OCOP vì đó chỉ là kệnh quảng bá sản phẩm của họ, chứ không phải là kênh tiêu thụ tốt cho sản phẩm. Bởi thế, OCOP muốn thành công thì bản thân OCOP phải trở thành tổng cầu đặt hàng từ các thành viên OCOP và đưa những sản phẩm ấy ra thị trường trong và ngoài nước.

Đối với các quy trình về chứng nhận, có lẽ cũng cần xem xét, thay đổi hoặc điều chỉnh các tiêu chí chấm điểm, loại bỏ các tiêu chí mang tính hình thức mà cần tập trung mạnh vào chất lượng sản phẩm cũng như có phương án tiêu thụ sản phẩm như thế nào sau khi được công nhận.

Trong khi đó, việc hoàn thành các mục tiêu về sản phẩm OCOP được coi là một trong những tiêu chí của lộ trình phát triển, đánh giá nông thôn mới tại địa phương. Điều đó là đúng đắn và trở thành tiền đề tốt cho mục tiêu phát triển mục tiêu quốc gia về nông thôn mới. Nhưng liệu rằng, chúng ta có dám chắc chắn rằng không có tiêu cực, không có "căn bệnh thành tích" núp sau những vỏ bọc này hay không? Có ai dám chắc là không có hiện tượng địa phương "chạy đua" nông thôn mới mà tạo ra các sản phẩm OCOP không "thật" hay không? 

Bởi thế, một trong những điều quan trọng cốt lõi cần phải thực hiện được đó là dẹp bỏ hoàn toàn các tư tưởng về sản phẩm OCOP như một thứ "danh hiệu" chỉ cố để có mà không cần biết về chất lượng và tương lai của sự phát triển.

Cần mới hơn, mạnh hơn!

Hiện nay, có một số sản phẩm OCOP không viết được hóa đơn đỏ (VAT) đầu vào. Nên khi mua bán trên thị trường, xuất hiện tình trạng người làm thương mại phải đi mua hóa đơn của nơi khác để có hóa đơn đầu vào. Để dẫn đến tình trạng này là do nhiều chủ thể OCOP "lười làm" bởi có nhiều những thủ tục rườm rà.

Mặt khác, đã xuất hiện tình trạng một số sản phẩm OCOP được chứng nhận, nhưng chất lượng lúc kiểm tra thì ngon mà bán ra thị trường thì ko đạt như khuyến cáo hoặc như chứng nhận. Vì thế, cùng với các giải pháp phát triển về số lượng sản phẩm OCOP, cơ quan quản lý cũng cần tăng cường kiểm soát và cơ chế nghiêm ngặt hơn đối với sản phẩm đã được chứng nhận. Có như thế mới đảm bảo được sự chuẩn và đáng trân trọng với những sản phẩm đã được chứng nhận OCOP.

Cần đề ra các phương án thống nhất tiêu thụ sản phẩm tránh tình trang manh mún cho các sản phẩm OCOP. Cần có sự xây dựng thiết thực để phát triển các chuỗi cửa hàng thương hiệu OCOP tương tự mô hình các tạp hoá, để để sản phẩm OCOP có thể thâm nhập sâu thị trường, giải quyết đầu ra cho các nhà sản xuất và chọn lọc nhanh.

Các chính sách quy định hợp đồng thống nhất, các vấn đề nguồn vốn hỗ trợ thực tế, để người mở cửa hàng dễ tiếp cận xây dựng cửa hàng cũng cần được bổ sung và hoàn thiện hơn nữa. Xây dựng thương hiệu cửa hàng OCOP cũng cần được hỗ trợ để đồng bộ hơn, mạnh hơn, phổ biến hơn nữa.

Bàn về điều này trên mạng xã hội, tài khoản Ngọc Anh Nguyễn cho rằng: "Chất lượng sản phẩm và mẫu mã không đạt thì càng PR càng marketting thì sản phẩm sẽ càng "nhanh chết". Chỉ cần chú trọng hai điều đó cộng với tâm huyết của chủ thể OCOP, rồi từ từ sản phẩm sẽ có thế đứng trên thương trường. OCOP chỉ là cái chứng nhận, giống như cái bằng tốt nghiệp cử nhân, đại học mà thôi, nếu ko có hướng đi đúng đắn thì cho dù ôm cái bằng giỏi ra vẫn chết…. - tài khoản Ngọc Anh Nguyễn ví von.

Một điều quan trọng nữa là cần có chính sách mở cho sản phẩm đạt OCOP từ 3 sao trở lên được tiếp cận với những nguồn tài chính, vì sản phẩm địa phương nên chủ yếu là đang sản xuất nhỏ, từ hộ kinh doanh cá thể và hợp tác xã... mà thành phần này thì nguồn lực còn hạn hẹp, hạ tầng sản xuất còn nhiều hạn chế. Họ thực sự cần có sự trợ giúp về mặt tài chính cũng như các phương hướng kinh doanh đúng đắn.