Phát triển nông nghiệp bền vững gắn với bảo vệ môi trường: Từ chính sách đến thực tiễn

Diễn đàn “Phát triển nông nghiệp bền vững gắn với bảo vệ môi trường”, tổ chức ngày 15/7/2025 tại Học viện Nông nghiệp Việt Nam, do Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan chủ trì, là một trong những hoạt động trọng tâm thuộc chương trình giám sát chuyên đề của Quốc hội đối với việc thực thi Luật Bảo vệ môi trường 2020.

Diễn đàn là nơi tập hợp tiếng nói học thuật và thực tiễn, định hình chính sách, khi các nhà khoa học, nhà quản lý và doanh nghiệp cùng góp tiếng nói nhằm thúc đẩy quá trình xây dựng khung pháp lý và cơ chế hỗ trợ để hiện thực hóa mô hình nông nghiệp xanh, tuần hoàn, gắn kết chặt chẽ với môi trường sống và các chuỗi giá trị toàn cầu.

Phát biểu khai mạc hội thảo, Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan đã gợi mở một cách tiếp cận sâu sắc và toàn diện khi ông cho rằng: “Vấn đề môi trường trong nông nghiệp không chỉ là câu chuyện kỹ thuật hay đầu tư, mà còn bắt đầu từ cách tư duy và hành động thực tế của từng người làm nông.” Theo đó, để chính sách thực sự đi vào đời sống, cần phải bắt đầu từ giáo dục và truyền thông hiệu quả, trong đó vai trò của các trường đại học, viện nghiên cứu là rất quan trọng trong việc phổ cập kiến thức, cung cấp tài liệu dễ hiểu, dễ tiếp cận cho nông dân.

Học viện Nông nghiệp Việt Nam là một trong những cơ sở đào tạo, nghiên cứu đầu ngành đang giữ vai trò tiên phong trong công cuộc chuyển đổi này. Theo Giáo sư – Tiến sĩ Nguyễn Thị Lan, Giám đốc Học viện, hiện Học viện đào tạo hơn 70 ngành học ở cả 3 trình độ đại học, thạc sĩ và tiến sĩ; trong đó nhiều ngành đào tạo chuyên sâu về môi trường, sinh học, nông nghiệp bền vững, quản lý tài nguyên đất và nước – những lĩnh vực có ảnh hưởng trực tiếp đến phát triển nông nghiệp xanh. Đồng thời, Học viện cũng đang triển khai các chương trình nghiên cứu, xây dựng hệ thống đo lường, báo cáo, thẩm định (MRV) phục vụ cơ chế tín chỉ carbon trong nông nghiệp, nền tảng quan trọng để Việt Nam tiến tới hiện thực hóa mục tiêu phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050.

Từ góc độ chính sách, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, ông Lê Quang Huy nhấn mạnh rằng nông nghiệp muốn giữ vững vai trò “trụ đỡ” của nền kinh tế thì không thể tiếp tục dựa vào khai thác tài nguyên theo kiểu truyền thống, mà phải trở thành một “trụ đỡ xanh”, tích hợp hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu và phát triển cộng đồng. Theo ông, khuôn khổ pháp lý hiện hành cần được điều chỉnh theo hướng “mở”, linh hoạt, có tính khuyến khích cao hơn, đặc biệt là trong việc thúc đẩy các mô hình nông nghiệp sinh thái, kinh tế tuần hoàn, tiết kiệm nước, năng lượng tái tạo và sản xuất không phát thải. Đây là yêu cầu tất yếu trong bối cảnh Việt Nam đã đưa ra cam kết tại COP26 về đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.

Trong đó, ngành chăn nuôi vốn là một trong những nguồn phát thải lớn nhất cũng đồng thời là lĩnh vực có tiềm năng cải thiện rõ rệt nếu được định hướng đúng và đầu tư đúng mức. TS. Phạm Kim Đăng, Phó Cục trưởng Cục Chăn nuôi và Thú y, dẫn chứng: với tổng lượng chất thải khoảng 63,2 triệu tấn phân và 349 triệu m³ nước thải mỗi năm, ngành chăn nuôi đang là nguồn phát thải đáng kể nhất trong nông nghiệp. Theo dự báo, lượng phát thải khí nhà kính từ chăn nuôi có thể vượt 34 triệu tấn CO2e vào năm 2025. Tuy đã có nhiều mô hình như hầm biogas, đệm lót sinh học, ủ compost được đưa vào ứng dụng, nhưng tỷ lệ triển khai còn thấp do thiếu vốn đầu tư, thiếu hướng dẫn kỹ thuật và khung chính sách chưa đủ mạnh. Ông Đăng đề xuất cần có chính sách ưu đãi về tín dụng, hỗ trợ kỹ thuật và khuyến khích đầu tư vào các chuỗi giá trị chăn nuôi tuần hoàn đặc biệt là trong chăn nuôi hộ gia đình và trang trại nhỏ.

Bên cạnh chăn nuôi, lĩnh vực trồng trọt chiếm tới 52% kim ngạch xuất khẩu nông nghiệp cũng đang chịu sức ép lớn từ tình trạng suy thoái đất, ô nhiễm nước và chi phí đầu vào ngày càng cao do lạm dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật. Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, ông Nguyễn Quốc Mạnh kiến nghị tăng tỷ lệ sử dụng phân hữu cơ, chế phẩm sinh học, đẩy mạnh canh tác đa dạng, xây dựng bản đồ quản lý nước tưới tiết kiệm, đồng thời thúc đẩy nghiên cứu giống cây trồng mới phù hợp với biến đổi khí hậu.

Một giải pháp cụ thể và có tính khả thi cao được TS. Vũ Duy Hoàng từ Học viện Nông nghiệp Việt Nam giới thiệu tại diễn đàn là kỹ thuật tưới khô – ướt xen kẽ (AWD) trong trồng lúa. Mô hình này, theo nghiên cứu, có thể giúp giảm tới 55% lượng khí thải metan so với tưới ngập truyền thống, đồng thời giảm chi phí nước, tăng năng suất và tạo ra cơ hội bán tín chỉ carbon.

Dưới góc nhìn của doanh nghiệp, ông Đinh Cao Khuê – Tổng Giám đốc Tập đoàn Doveco cho biết, Doveco hiện đã liên kết sản xuất trên hơn 13.000 ha tại Ninh Bình và Thanh Hóa theo tiêu chuẩn hữu cơ, ứng dụng tưới nhỏ giọt, sử dụng chế phẩm sinh học và hoàn toàn không phát sinh rác thải nhựa trong canh tác. Tuy nhiên, ông Khuê cũng thẳng thắn chỉ ra rằng, doanh nghiệp không thể làm một mình. Sự vào cuộc mạnh mẽ của Nhà nước thông qua tín dụng xanh, chính sách ưu đãi về thuế và đầu tư hạ tầng xử lý chất thải, cùng việc đơn giản hóa thủ tục hành chính là điều kiện tiên quyết để các doanh nghiệp nông nghiệp tuần hoàn có thể mở rộng quy mô và phát triển bền vững.

Về phía cơ quan điều hành, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành cho biết: Bộ đang triển khai nhiều chương trình lớn như 1 triệu ha lúa chất lượng cao phát thải thấp, bản đồ khí hậu phục vụ nông nghiệp chính xác, đẩy mạnh số hóa trong quản lý đất đai và canh tác. Tuy nhiên, để các chương trình này phát huy hiệu quả, theo ông, cần có hành lang pháp lý rõ ràng, thống nhất và nguồn lực tài chính đủ mạnh. “Cần cơ chế tài chính xanh, ngân sách ưu tiên, và ưu đãi đầu tư mạnh mẽ cho xử lý chất thải, tiết kiệm nước, sử dụng năng lượng tái tạo.”

Khép lại diễn đàn, Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan đã tái khẳng định, muốn xây dựng một nền nông nghiệp hiện đại, xanh và phát thải thấp, chúng ta cần tư duy lại từ gốc. Đó là sản xuất gắn với môi trường, nông dân làm chủ công nghệ và doanh nghiệp là hạt nhân của chuỗi giá trị tuần hoàn. Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị Đoàn giám sát của Quốc hội sớm tổng hợp các khuyến nghị để đưa vào dự thảo Nghị quyết chuyên đề, nhằm tháo gỡ rào cản pháp lý, khuyến khích đầu tư xanh và thiết lập các cơ chế ưu đãi đủ hấp dẫn để thu hút nguồn lực xã hội vào lĩnh vực nông nghiệp xanh, qua đó tạo đột phá trong thực hiện cam kết quốc tế của Việt Nam về khí hậu và phát triển bền vững.