Phát triển du lịch bằng chiều sâu văn hóa và sáng tạo

Nền tảng không thể thiếu của du lịch Việt Nam

Trong ngành du lịch, văn hóa không chỉ là yếu tố thu hút mà còn là nền tảng cốt lõi để phát triển sản phẩm. PGS.TS Lê Anh Tuấn - Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học, Công nghệ, Đào tạo và Môi trường (Bộ VHTTDL) đã khẳng định điều này, đồng thời nhấn mạnh định hướng bảo tồn gắn với khai thác giá trị văn hóa đã được triển khai rộng rãi, góp phần tạo ra nhiều sản phẩm đặc sắc.

Thực tế đã chứng minh, nhiều điểm đến tại Việt Nam đã thành công rực rỡ khi biết dựa vào yếu tố văn hóa bản địa để tạo nên sản phẩm du lịch độc đáo. Chúng ta có thể kể đến những lễ hội mang đậm bản sắc như lễ hội đền Hùng ở Phú Thọ, không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận, hay những di sản phi vật thể sống động như nghệ thuật hát Then, Quan họ Bắc Ninh, Festival Huế tráng lệ và đờn ca tài tử Nam Bộ mộc mạc, sâu lắng.

Mỗi sản phẩm này không chỉ là một điểm đến, mà còn là một câu chuyện, một trải nghiệm đa lớp gắn liền với không gian văn hóa cụ thể, để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng du khách. Chính những giá trị văn hóa này đã góp phần khẳng định thương hiệu du lịch Việt Nam trên bản đồ khu vực và quốc tế, tạo nên sức hút khó cưỡng cho du khách muốn tìm hiểu về một đất nước giàu truyền thống và bản sắc.

Thách thức và nguy cơ ‘thương mại hóa’

Mặc dù tiềm năng văn hóa là vô cùng lớn, nhưng việc khai thác giá trị văn hóa trong du lịch không phải là một bài toán đơn giản. PGS. TS. Lê Anh Tuấn đã chỉ ra một thách thức lớn là làm sao để khai thác mà không làm mai một bản sắc, đồng thời vẫn đảm bảo yếu tố hấp dẫn thị trường? Đây là một câu hỏi then chốt, bởi nếu không có tư duy đúng đắn, chúng ta sẽ dễ dàng rơi vào cái bẫy của sự thương mại hóa một cách hời hợt.

Nguy cơ lớn nhất là khi sản phẩm du lịch chỉ đơn thuần là diễn lại di sản mà thiếu đi chiều sâu sáng tạo và tính trải nghiệm hóa. Khi đó, văn hóa sẽ vô tình bị biến thành hàng hóa tiêu dùng ngắn hạn, mất đi giá trị vốn có và không thể giữ chân du khách lâu dài. Nhiều địa phương hiện nay đang vấp phải sai lầm này, khi thương mại hóa sản phẩm du lịch mà thiếu sự nghiên cứu bài bản, thiếu sự dẫn dắt chuyên môn trong cách kể chuyện, tổ chức không gian trải nghiệm và xây dựng giá trị độc bản. Điều này dẫn đến sự trùng lặp, thiếu hấp dẫn và dễ bị thay thế trên thị trường.

PGS.TS Phạm Trung Lương - Phó Chủ tịch Liên chi hội Đào tạo Du lịch Việt Nam (VITEA) đã nhấn mạnh rằng, yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của điểm đến chính là mức độ khác biệt và không thể thay thế của sản phẩm. Sự khác biệt này không nằm ở hình thức tổ chức tour, mà chính là chiều sâu văn hóa mà sản phẩm đó mang lại.

Nếu mọi địa phương đều tổ chức tour làng nghề, lễ hội, ẩm thực mà không làm rõ bản sắc riêng, không tạo ra sản phẩm đặc thù có khả năng gắn kết văn hóa - con người - không gian - thời gian, thì tất cả sẽ hòa tan trong thị trường đại trà và khó giữ chân du khách. Đây là lời cảnh báo nghiêm túc về sự cần thiết của việc đầu tư chiều sâu, nghiên cứu kỹ lưỡng để tạo ra những sản phẩm thực sự độc đáo và mang giá trị văn hóa cao.

Vai trò của doanh nghiệp và sự cần thiết của cơ chế phối hợp

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Phạm Hà - Chủ tịch LuxGroup, đã khẳng định vai trò không thể thiếu của doanh nghiệp là "cầu nối" giữa di sản và thị trường. Nếu không có sự đồng hành của doanh nghiệp ngay từ khâu phát triển sản phẩm, những ý tưởng văn hóa dù hay đến mấy cũng khó đến được với du khách.

LuxGroup đã thành công với nhiều mô hình tour văn hóa kết hợp trải nghiệm thực tế như cùng người dân gói bánh tét, nhuộm vải chàm, làm gốm, hay theo hành trình tâm linh mùa lễ hội. Những sản phẩm này, khi được đầu tư kỹ về câu chuyện, không gian và nhân vật, đã chứng minh sức hút lớn đối với cả khách nội địa và quốc tế.

Tuy nhiên, ông Hà cũng bày tỏ lo ngại khi nhiều địa phương chưa thực sự mở cửa cho doanh nghiệp tham gia vào quá trình quy hoạch và định hướng phát triển sản phẩm, hoặc chỉ dừng ở mức mời gọi mà thiếu cơ chế phối hợp hiệu quả. Điều này cho thấy một khoảng trống lớn trong việc kết nối giữa chính quyền và khu vực tư nhân, làm hạn chế khả năng phát huy tối đa tiềm năng của du lịch văn hóa.

Do đó, cần có cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp du lịch sáng tạo sản phẩm văn hóa mới, không chỉ dừng lại ở các sản phẩm truyền thống mà nên khuyến khích phát triển các mô hình mới như du lịch điện ảnh, du lịch sân khấu hóa, bảo tàng sống, hay không gian thực tế ảo giới thiệu di sản. Đây là những hướng tiếp cận hiện đại, giúp đưa văn hóa Việt Nam đến gần hơn với thế hệ trẻ và du khách quốc tế, những người ngày càng ưa thích trải nghiệm mang tính cảm xúc và công nghệ.

Trong bối cảnh cạnh tranh điểm đến toàn cầu, sản phẩm du lịch đặc thù mang bản sắc văn hóa chính là nền tảng để nâng cao sức hấp dẫn, kéo dài thời gian lưu trú, tăng mức chi tiêu và tạo nên hình ảnh khác biệt cho Việt Nam. Tuy nhiên, để làm được điều đó, nhất thiết phải có sự chung tay giữa chính quyền, doanh nghiệp, cộng đồng, nhà trường trong một hệ sinh thái phát triển sáng tạo, trách nhiệm và bền vững.