Nhập siêu gần 14 tỷ USD dưới góc nhìn chuyên gia

Khi cán cân thương mại đảo chiều từ số liệu thực tế

Sau một thời gian dài liên tục duy trì trạng thái xuất siêu, bức tranh ngoại thương của Việt Nam trong những tháng đầu năm 2026 đang chứng kiến một bước ngoặt lớn. Việc nền kinh tế ghi nhận mức nhập siêu lên tới gần 14 tỷ USD chỉ trong vòng 5 tháng đang trở thành tâm điểm chú ý của thị trường tài chính và các nhà hoạch định chính sách.

Tuy nhiên, nếu bóc tách kỹ lưỡng cấu trúc của dòng vốn nhập khẩu này, thay vì sự lo ngại về một sự suy giảm nội lực, bức tranh lại hiển hiện những tín hiệu chuyển mình mạnh mẽ. Đây thực chất là một giai đoạn tích lũy năng lượng, nạp đầy nguyên nhiên vật liệu để chuẩn bị cho một chu kỳ bùng nổ sản xuất và xuất khẩu trong các quý tiếp theo.

Số liệu thống kê mới nhất từ Cục Thống kê - Bộ Tài chính cho thấy, hoạt động giao thương của Việt Nam đang vận hành với một tốc độ rất cao. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa trong tháng năm của năm 2026 đạt 99,07 tỷ USD, tăng 3,2% so với tháng trước và bứt phá tới 25,8% so với cùng kỳ năm ngoái. Tính chung năm tháng đầu năm, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đã chạm mốc 445,12 tỷ USD, đạt mức tăng trưởng vững chắc 25% so với cùng kỳ.

Sự đảo chiều của cán cân thương mại xuất phát từ tốc độ tăng trưởng bất đối xứng giữa hai dòng chảy xuất và nhập. Trong khi kim ngạch xuất khẩu đạt 215,66 tỷ USD, tăng 19,5%, thì kim ngạch nhập khẩu lại tăng vọt tới 30,8%, đạt mức 229,46 tỷ USD. Chính sự tăng tốc mạnh mẽ của chiều nhập khẩu đã đẩy cán cân thương mại từ trạng thái xuất siêu 5,1 tỷ USD của cùng kỳ năm ngoái sang mức nhập siêu 13,8 tỷ USD trong năm tháng đầu năm nay. Đáng chú ý, theo cập nhật từ Cục Hải quan - Bộ Tài chính, nếu tính từ đầu năm đến ngày bảy tháng sáu, mức nhập siêu đã nới rộng lên con số 15,36 tỷ USD.

Nhìn sâu vào bản chất của dòng hàng nhập khẩu, có thể thấy rõ dòng tiền đang chảy mạnh vào khu vực tạo ra năng lực sản xuất. Nhóm hàng tư liệu sản xuất đạt giá trị lên tới 215,99 tỷ USD, chiếm tỷ trọng áp đảo 94,1% tổng kim ngạch nhập khẩu toàn quốc. Trọng tâm của làn sóng nhập khẩu này tập trung vào các mặt hàng công nghệ cao và linh kiện cốt lõi.

Theo phân tích của ông Ngô Như An, Phó Trưởng ban Công nghệ thông tin và Thống kê hải quan, sự gia tăng nhập siêu nổi bật nhất nằm ở nhóm hàng máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện. Chỉ tính riêng trong quý I, nhóm hàng này đã ghi nhận mức nhập siêu 3,65 tỷ USD và lũy kế năm tháng đầu năm đã vọt lên tới 13,61 tỷ USD.

Bên cạnh đó, giá dầu thế giới leo thang do các căng thẳng địa chính trị tại khu vực Trung Đông cũng làm gia tăng đáng kể giá trị nhập khẩu dầu thô, kết hợp với làn sóng nhập khẩu máy móc, thiết bị, ô tô và linh kiện để phục vụ các đơn hàng đã ký kết của doanh nghiệp.

Sự phân hóa giữa các khối doanh nghiệp cũng thể hiện rất rõ nét trong đợt nhập siêu này. Khu vực kinh tế trong nước tiếp tục chịu áp lực nhập siêu lớn với mức 20,76 tỷ USD khi kim ngạch nhập khẩu đạt 64,26 tỷ USD nhưng xuất khẩu chỉ đạt 43,5 tỷ USD. Ở chiều ngược lại, khu vực có vốn tư nước ngoài gồm cả dầu thô vẫn giữ vững vai trò chủ lực trong xuất khẩu khi mang về 172,16 tỷ USD, chiếm gần 80% tổng kim ngạch và duy trì vị thế xuất siêu 6,96 tỷ USD, cho dù kim ngạch nhập khẩu của khối này cũng tăng mạnh tới 34,3%, đạt mức 165,2 tỷ USD.

Nhìn nhận đa chiều từ giới chuyên gia và giải pháp bền vững

Mặc dù, con số nhập siêu lớn luôn mang lại những áp lực nhất định lên tỷ giá và cán cân thanh toán, các chuyên gia kinh tế đầu ngành lại đưa ra những góc nhìn mang tính dài hạn và lạc quan hơn về bản chất của hiện tượng này.

Dưới góc độ quản lý thương mại, ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu - Bộ Công Thương lý giải, diễn biến nhập siêu hiện tại là kết quả tổng hòa của nhiều yếu tố tác động đồng thời từ cả môi trường trong nước lẫn quốc tế. Việc xung đột tại Trung Đông làm gián đoạn chuỗi cung ứng và đẩy giá năng lượng, hóa chất, chất dẻo, sắt thép lên cao đã làm tăng cơ học giá trị nhập khẩu.

Tuy nhiên, động thái chủ động đẩy mạnh nhập khẩu nguyên vật liệu của các doanh nghiệp FDI, đặc biệt trong ngành điện tử, để tích trữ tồn kho trước nguy cơ tăng giá là một chiến lược kinh doanh thông minh. Đồng thời, dòng vốn FDI giải ngân tích cực cùng nhu cầu đầu tư mạnh mẽ cho chuyển đổi số, khoa học công nghệ đã thúc đẩy việc nhập khẩu các thiết bị công nghệ cao, tạo nền tảng cho sự bứt phá năng suất trong tương lai.

Đồng quan điểm về nguyên nhân cốt lõi, báo cáo nghiên cứu từ TS. Cấn Văn Lực và Nhóm tác giả Viện Nghiên cứu Kinh tế BIDV đã chỉ ra 3 xung lực chính cấu thành nên mức nhập siêu kỷ lục này. Bên cạnh yếu tố doanh nghiệp chủ động gom hàng tích trữ trước rủi ro quốc tế và áp lực từ việc tăng giá hàng hóa năng lượng, báo cáo thẳng thắn nhìn nhận cấu trúc nền kinh tế hiện vẫn phụ thuộc quá lớn vào khối FDI.

Với việc khối ngoại chiếm tới 80% kim ngạch xuất khẩu và 72% kim ngạch nhập khẩu, mọi chuyển động tích trữ hay mở rộng sản xuất của khối này đều tạo ra những biến động cực lớn cho cán cân thương mại tổng thể.

Từ thực tế này, TS. Cấn Văn Lực đưa ra khuyến nghị mang tính chiến lược rằng bối cảnh hiện tại chính là một lời nhắc nhở nghiêm túc về yêu cầu cấp thiết phải nâng cao năng lực cạnh tranh của khối doanh nghiệp nội địa. Việc tận dụng hiệu quả hơn nữa các hiệp định thương mại tự do, gia tăng mạnh mẽ tỷ lệ nội địa hóa trong từng sản phẩm và cải thiện khả năng chống chịu trước các cú sốc từ thị trường quốc tế là con đường duy nhất để giải quyết triệt để tình trạng nhập siêu của khu vực kinh tế trong nước.

Nhìn về chặng đường những tháng cuối năm, dự báo hoạt động xuất nhập khẩu sẽ còn đối diện với nhiều biến số khó lường từ đà phục hồi chậm của nhu cầu tiêu dùng toàn cầu, chi phí logistics neo cao cho đến các biện pháp phòng vệ thương mại phức tạp từ các nước lớn. Đặc biệt, các tiến trình đàm phán thương mại và thuế quan với các thị trường trọng điểm như Mỹ sẽ quyết định lớn đến đầu ra của hàng hóa Việt Nam.

Trong bối cảnh đó, việc doanh nghiệp chủ động giữ vững các thị trường truyền thống, đa dạng hóa đối tác xuất khẩu và nâng cấp quy trình để đáp ứng các tiêu chuẩn xanh, truy xuất nguồn gốc sẽ là chìa khóa vàng. Nhập siêu ở giai đoạn này không đáng ngại nếu nó được chuyển hóa thành những container hàng hóa xuất khẩu có giá trị gia tăng cao trong giai đoạn nửa cuối năm, khẳng định vị thế một nền kinh tế năng động và tự chủ.