Nguồn nhân lực cho thương mại điện tử bền vững: Từ khảo sát đào tạo đến yêu cầu chính sách

Mạng lưới đào tạo thương mại điện tử tiếp tục mở rộng nhưng chưa đồng đều

Báo cáo được xây dựng trên cơ sở khảo sát gần 250 cơ sở giáo dục đại học trên cả nước trong giai đoạn từ tháng 8 đến tháng 10 năm 2025, phản ánh tương đối toàn diện bức tranh đào tạo thương mại điện tử ở Việt Nam sau hơn một thập kỷ phát triển.

Báo cáo Đào tạo thương mại điện tử 2025 không chỉ mở rộng quy mô khảo sát mà còn chuyển trọng tâm phân tích sang vấn đề cốt lõi của giai đoạn phát triển mới, đó là xây dựng nguồn nhân lực phục vụ thương mại điện tử xanh và bền vững. Sự thay đổi này diễn ra trong bối cảnh thương mại điện tử Việt Nam đã đạt tốc độ tăng trưởng cao liên tục, đồng thời bộc lộ rõ những yếu tố thiếu bền vững như áp lực môi trường từ bao bì và logistics, sự chênh lệch lớn về mức độ phát triển giữa các địa phương, cũng như khoảng trống về nhân lực có kỹ năng chuyên sâu, liên ngành.

Việc Quốc hội thông qua Luật Thương mại điện tử vào tháng 12 năm 2025 và Kế hoạch tổng thể phát triển thương mại điện tử quốc gia giai đoạn 2026–2030 được phê duyệt trước đó đã tạo ra khuôn khổ chính sách mới, trong đó nhấn mạnh định hướng phát triển thương mại điện tử phù hợp với chiến lược tăng trưởng xanh và bền vững. Trên nền tảng đó, Báo cáo Đào tạo thương mại điện tử 2025 được hoàn thành dưới sự chỉ đạo của Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số thuộc Bộ Công Thương, với chủ đề xuyên suốt là “Nguồn nhân lực cho thương mại điện tử bền vững”.

Kết quả khảo sát cho thấy quy mô đào tạo thương mại điện tử trong hệ thống giáo dục đại học tiếp tục được mở rộng. Đến năm 2025, cả nước có 47 trường đào tạo ngành Thương mại điện tử, 16 trường đào tạo chuyên ngành Thương mại điện tử và 113 trường giảng dạy học phần Thương mại điện tử. Sức hút của ngành tiếp tục thể hiện qua quy mô tuyển sinh. Số lượng sinh viên trúng tuyển ngành Thương mại điện tử tăng từ 3.479 sinh viên trong năm học 2023–2024 lên 4.987 sinh viên trong năm học 2025–2026. Đáng chú ý, 79% các trường cho biết điểm chuẩn trúng tuyển có xu hướng tăng qua từng năm, phản ánh cả nhu cầu xã hội và chất lượng đầu vào đang được cải thiện.

Khoảng trống kỹ năng cho thương mại điện tử xanh và xuyên biên giới

Một trong những phát hiện đáng chú ý của Báo cáo Đào tạo thương mại điện tử 2025 là sự mất cân đối giữa các nhóm học phần trong chương trình đào tạo. Các môn học như pháp luật thương mại điện tử, an toàn và bảo mật, quản trị dự án thương mại điện tử được nhiều trường quan tâm giảng dạy. Trong khi đó, hai nhóm nội dung có vai trò then chốt đối với phát triển bền vững là thương mại điện tử xuyên biên giới và bảo vệ môi trường trong thương mại điện tử lại ít được chú trọng.

Cụ thể, chỉ 38% các trường có học phần về thương mại điện tử xuyên biên giới và chỉ 26% đưa nội dung bảo vệ môi trường vào chương trình đào tạo. Ngay cả ở những trường đã triển khai, các học phần này phần lớn vẫn ở dạng tự chọn. Điều này đặt ra thách thức lớn trong bối cảnh Luật Thương mại điện tử và Kế hoạch tổng thể phát triển thương mại điện tử quốc gia giai đoạn 2026–2030 đều nhấn mạnh yêu cầu phát triển xanh, giảm thiểu tác động môi trường và thúc đẩy xuất khẩu trực tuyến.

Khảo sát trên hơn 3.000 sinh viên cho thấy tâm lý lạc quan về triển vọng nghề nghiệp, với hơn 80% sinh viên tin rằng ngành thương mại điện tử mang lại nhiều cơ hội việc làm trong vài năm tới. Tuy nhiên, sinh viên cũng bày tỏ mong muốn chương trình đào tạo cần tăng cường thực hành, cập nhật các xu hướng mới như ứng dụng trí tuệ nhân tạo, vận hành trên các nền tảng thương mại điện tử hiện đại và kỹ năng làm việc thực tế với doanh nghiệp.

Luật Thương mại điện tử và Kế hoạch tổng thể phát triển thương mại điện tử quốc gia đã xác định rõ vai trò của đào tạo và phát triển nguồn nhân lực trong chiến lược phát triển bền vững. Nhà nước khuyến khích các cơ sở giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp xây dựng chương trình đào tạo chính quy về thương mại điện tử, gắn nội dung pháp luật và phát triển bền vững với nhu cầu thị trường lao động. Đồng thời, ưu tiên nguồn lực cho đào tạo thương mại điện tử tại các địa phương vùng sâu, vùng xa và phát triển nền tảng học tập số quốc gia.

Trên cơ sở đó, Báo cáo Đào tạo thương mại điện tử 2025 cho rằng các cơ sở giáo dục đại học giữ vai trò nòng cốt trong việc hiện thực hóa mục tiêu phát triển thương mại điện tử xanh và bền vững. Tuy nhiên, để các học phần về bảo vệ môi trường và thương mại điện tử xuyên biên giới trở thành nội dung bắt buộc trong giai đoạn 2026–2030, các trường sẽ phải đối mặt với nhiều thách thức như sửa đổi chương trình đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ giảng viên, xây dựng học liệu và tăng cường liên kết với doanh nghiệp cũng như các tổ chức xã hội nghề nghiệp.

Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam đề xuất trong giai đoạn 2026–2027 cần đẩy mạnh liên kết giữa các trường đại học trong việc nghiên cứu, điều chỉnh và ban hành chương trình đào tạo, thay vì mỗi trường triển khai riêng lẻ. Đồng thời, cần nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên trong các lĩnh vực mới, tăng cường hợp tác với các tổ chức trong và ngoài nước, tổ chức các hội thảo khoa học chuyên sâu và tạo ra nhiều hoạt động thực tiễn để sinh viên tiếp cận sớm với thương mại điện tử xanh và thương mại điện tử xuyên biên giới.

Báo cáo Đào tạo thương mại điện tử 2025 cho thấy phát triển nguồn nhân lực không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành giáo dục, mà là điểm giao thoa giữa giáo dục, chính sách thương mại điện tử và chiến lược tăng trưởng xanh. Chỉ khi giải quyết được bài toán nhân lực một cách căn cơ, thương mại điện tử Việt Nam mới có thể tiếp tục tăng trưởng nhanh, đồng thời bảo đảm tính bền vững và nâng cao vị thế trong nền kinh tế số.