Nghị định 46/2026/NĐ-CP và bài toán sửa đổi căn cơ 

Áp lực từ những rào cản tiền kiểm diện rộng

Sự ra đời của Nghị định 46/2026/NĐ-CP ban đầu kỳ vọng sẽ thắt chặt kỷ cương quản lý chất lượng, nhưng thực tế triển khai lại tạo ra những nút thắt lớn cho cộng đồng doanh nghiệp. Thay vì tập trung vào thành phẩm, quy định mới đã mở rộng phạm vi sang cả nguyên liệu, phụ gia và bao bì phục vụ sản xuất nội bộ.

Điều này đồng nghĩa với việc mọi yếu tố đầu vào đều phải đi qua phễu tiền kiểm và công bố hợp quy, tạo nên một khối lượng công việc khổng lồ cho cả cơ quan quản lý lẫn đơn vị nhập khẩu.

Điểm nghẽn nghiêm trọng nhất nằm ở sự chênh lệch giữa quy định và năng lực thực thi. Quy trình kiểm tra được đẩy từ 2 cấp lên 3 cấp, chuyển từ kiểm tra hồ sơ thuần túy sang lấy mẫu kiểm nghiệm thực tế. Trong khi đó, hệ thống phòng thử nghiệm chưa được đầu tư tương xứng để đáp ứng lưu lượng hàng hóa tăng đột biến.

Đối với các mặt hàng có đặc tính biến đổi nhanh như rau quả hay thực phẩm tươi sống, thời gian chờ đợi lấy mẫu và trả kết quả kéo dài từ 9 đến 10 ngày không chỉ là con số trên giấy tờ; đó là nguy cơ hiện hữu về việc hỏng hóc toàn bộ lô hàng hoặc đánh mất thời điểm vàng trong giao dịch quốc tế.

Sự chồng chéo còn thể hiện rõ trong Nghị quyết 66.13/2026/NQ-CP khi loại bỏ kết quả từ các phòng kiểm nghiệm quốc tế uy tín, buộc doanh nghiệp phải thực hiện lại các thủ tục nội địa phức tạp.

Điển hình là nhóm sản phẩm dinh dưỡng cho trẻ dưới 36 tháng tuổi đang phải gánh chịu áp lực kép khi cần tới hai loại giấy phép lưu hành khác nhau. Những chi phí phát sinh này cuối cùng sẽ đẩy giá thành sản phẩm lên cao, làm giảm sức cạnh tranh của hàng hóa trên thị trường và tạo gánh nặng cho người tiêu dùng.

Lộ trình thích ứng kỳ vọng về một tư duy quản lý rủi ro

Quyết định tạm ngưng hiệu lực của Chính phủ thông qua Nghị quyết 09/2026/NQ-CP đến ngày 15/4/2026 được xem là liều thuốc giảm đau kịp thời. Tuy nhiên, thời hạn này đang cận kề, đòi hỏi những giải pháp mang tính bền vững hơn thay vì chỉ là những đợt gia hạn ngắn hạn.

Bà Lý Kim Chi, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Thực phẩm TP.Hồ Chí Minh, đã thẳng thắn chỉ ra rằng vấn đề không nằm ở thời điểm áp dụng mà ở cách tiếp cận quản lý. Một hệ thống quản lý hiện đại cần tiệm cận thông lệ quốc tế, lấy hậu kiểm và quản lý rủi ro làm trọng tâm thay vì áp dụng tiền kiểm đại trà gây lãng phí nguồn lực xã hội.

Trong giai đoạn chuyển tiếp này, các hiệp hội lớn như EuroCham và AmCham đã đồng loạt kiến nghị kéo dài thời gian tạm ngưng đến ít nhất là ngày 1/6/2026. Mục tiêu là để các bên có đủ thời gian sửa đổi quy định theo hướng tinh gọn quy trình kiểm tra xuống còn một bước và miễn công bố hợp quy cho các vật tư chỉ dùng trong sản xuất nội bộ. Đây là những kiến nghị xác đáng nhằm bảo vệ chuỗi cung ứng không bị đứt gãy khi chính sách mới chính thức vận hành trở lại.

Đối với các doanh nghiệp, việc chủ động xây dựng kịch bản ứng phó là nhiệm vụ cấp bách. Chuyên gia Trần Thị Tiên Thủy từ Bộ Khoa học và Công nghệ đã phác thảo một lộ trình 4 giai đoạn cụ thể để doanh nghiệp chủ động trước giờ G. Giai đoạn chuẩn bị (đến hết tháng 2) yêu cầu thiết lập tổ dự án nội bộ để khoanh vùng các điểm chạm pháp lý.

Giai đoạn chuẩn hóa (từ 1/3 đến 15/3) tập trung vào việc rà soát nhãn mác theo các Nghị định 22 và 37. Giai đoạn vận hành thử (16/3 đến 31/3) là lúc thiết lập các biểu mẫu kiểm soát mới. Giai đoạn cuối cùng (đến 15/4) là bước rà soát tổng thể toàn bộ hồ sơ pháp lý để đảm bảo không bị động khi dòng chảy chính sách thay đổi.

Gỡ nút thắt Nghị định 46 không chỉ là câu chuyện của một văn bản pháp luật, mà là bài thử nghiệm về sự linh hoạt của môi trường kinh doanh Việt Nam. Cộng đồng doanh nghiệp đang kỳ vọng vào một cuộc cải cách thực chất, nơi sự minh bạch và đơn giản hóa thủ tục hành chính sẽ trở thành bệ phóng cho năng lực cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên mới.