Ngành xây dựng trước áp lực kép từ đơn giá và nhân lực

Bẫy đơn giá và bài toán sinh tồn của các nhà thầu

Ngành xây dựng với hơn 10.000 doanh nghiệp đang đóng góp từ 8% đến 9% tổng sản phẩm nội địa (GDP), giữ vị trí mạch máu trong sơ đồ tăng trưởng kinh tế. Giai đoạn hiện nay, dòng vốn đầu tư công khổng lồ lên tới khoảng 1 triệu tỷ đồng dự kiến đổ vào các dự án hạ tầng trọng điểm được kỳ vọng là bệ phóng lớn cho toàn ngành. Tuy nhiên, một thực tế đầy nghịch lý đang diễn ra trong khi nguồn việc dồi dào, nhiều gói thầu lớn lại rơi vào cảnh đìu hiu, nhà thầu không mặn mà tham gia do hệ thống định mức và đơn giá hiện hành đã quá xa rời thực tế thị trường.

Phân tích về sự dịch chuyển này, ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội Các Nhà thầu Xây dựng Việt Nam (VACC) chỉ ra rằng, bức tranh cạnh tranh đã đảo chiều hoàn toàn so với một thập kỷ trước. Thời điểm nguồn việc khan hiếm, các doanh nghiệp chấp nhận bỏ thầu giá thấp để duy trì bộ máy. Còn hiện nay, rào cản lớn nhất khiến họ chùn bước chính là nguy cơ cầm chắc thua lỗ khi biên độ chênh lệch giữa đơn giá nhà nước và chi phí thực tế quá lớn.

Khảo sát thực tế cho thấy, đơn giá nhân công theo định mức quy định hiện chỉ dao động quanh mức 350.000 đồng/ngày, trong khi để giữ chân một lao động kỹ thuật lành nghề trên công trường, doanh nghiệp phải chi trả thực tế từ 700.000 đồng đến 1 triệu đồng/ngày.

Tương tự, chỉ số giá vật liệu xây dựng do các địa phương công bố thường xuyên thấp hơn giá giao dịch thực tế từ 15% đến 20%. Sự lạc hậu của hệ thống định mức này khiến tổng mức đầu tư dự toán bị bóp nghẹt, buộc các nhà thầu phải cân nhắc bài toán sinh tồn trước khi đặt bút ký hợp đồng xây lắp. Nếu không sớm được tính đúng, tính đủ để đưa cuộc cạnh tranh về đúng trục năng lực và chất lượng, dòng vốn đầu tư công sẽ khó lòng giải ngân thông suốt.

Nguy cơ khủng hoảng lao động trước làn sóng hạ tầng kỷ lục

Song song với nút thắt về tài chính, ngành xây dựng đang đối mặt với một cuộc khủng hoảng thứ hai mang tên thiếu hụt nguồn nhân lực trầm trọng. Việc hàng loạt siêu dự án từ đường cao tốc bắc nam, sân bay quốc tế, cảng biển đến các đại đô thị đồng loạt khởi công đã tạo ra một áp lực cộng dồn lên thị trường lao động. Nhu cầu nhân sự tăng vọt theo cấp số nhân trong khi nguồn cung cả về số lượng lẫn chất lượng đều rơi vào tình trạng báo động đỏ.

Dưới góc nhìn định lượng của VACC, năng suất trung bình của một công nhân trong lĩnh vực xây dựng hạ tầng giao thông hiện chỉ tạo ra khoảng 500 triệu đến 600 triệu đồng giá trị sản lượng mỗi năm. Đối chiếu với chiếc bánh đầu tư công trị giá một triệu tỷ đồng, lực lượng lao động hiện tại của toàn ngành mới chỉ đáp ứng được khoảng 50% đến 60% nhu cầu thực tế của các công trường. Sự thiếu hụt này dẫn đến một cuộc chiến giành giật nhân sự khốc liệt, nơi các tập đoàn lớn có ưu thế về dòng tiền sẽ hút cạn lao động của khối doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Đáng ngại hơn, nguồn lao động phổ thông dồi dào từ khu vực nông thôn vốn là chiếc nôi cung ứng nhân lực cho các công trường nay đã dần cạn kiệt. Sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế sang công nghiệp nhà máy và dịch vụ đô thị đã giữ chân người lao động ở lại quê nhà. Để đảm bảo tiến độ thi công gắt gao theo cam kết với Chính phủ, nhiều nhà thầu đã phải lặn lội lên các vùng sâu, vùng xa, tuyển dụng cả đồng bào dân tộc thiểu số chưa qua đào tạo để bù đắp khoảng trống nhân lực.

Trước thực trạng này, Bộ Xây dựng đã phải đưa ra yêu cầu khẩn cấp về việc nghiên cứu các giải pháp dài hạn nhằm tái cấu trúc hệ thống đào tạo nghề. Việc tháo gỡ đồng thời hai điểm nghẽn đơn giá và nhân lực không còn là câu chuyện riêng của các nhà thầu, mà đã trở thành điều kiện tiên quyết để bảo toàn tiến độ các công trình chiến lược quốc gia.