Ngành dệt may trước bài toán giữ lợi nhuận

Không thiếu đơn hàng nhưng thiếu dư địa lợi nhuận

Dệt may tiếp tục là một trong những ngành xuất khẩu chủ lực của Việt Nam. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu toàn ngành đạt gần 46,2 tỷ USD. Bước sang năm 2026, ngành đặt mục tiêu đạt 48-49 tỷ USD.

Tuy nhiên, kết quả 5 tháng đầu năm cho thấy thách thức không nhỏ phía trước. Tổng kim ngạch xuất khẩu dệt may ước đạt 17,81 tỷ USD, tăng 0,6% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, nhóm hàng may mặc vốn chiếm tỷ trọng lớn nhất lại giảm 1,5%. Để hoàn thành mục tiêu cả năm, ngành cần tạo thêm từ 30,19-31,19 tỷ USD trong 7 tháng còn lại, tương đương bình quân 4,31-4,46 tỷ USD mỗi tháng, cao hơn đáng kể so với mức 3,64 tỷ USD đạt được trong tháng 5.

Dù vậy, vấn đề lớn nhất hiện nay không phải là thiếu đơn hàng. Theo Hiệp hội Dệt May Việt Nam (VITAS), phần lớn doanh nghiệp đã có đơn hàng đến hết quý III/2026, một số doanh nghiệp lớn thậm chí đã có kế hoạch sản xuất dài hơn nhờ sở hữu khách hàng ổn định và năng lực quản trị tốt.

Điều đáng lo ngại nằm ở chất lượng đơn hàng. Các hợp đồng ngày càng có quy mô nhỏ hơn, thời gian thực hiện ngắn hơn và yêu cầu giao hàng nhanh hơn. Trong khi đó, nhiều khách hàng quốc tế tiếp tục gây áp lực giảm giá, khiến doanh nghiệp khó cải thiện doanh thu trên từng đơn vị sản phẩm.

Xu hướng này phản ánh sự thay đổi trong chiến lược của các nhãn hàng toàn cầu. Trước những bất ổn từ xung đột thương mại, căng thẳng địa chính trị và biến động chi phí vận chuyển, các nhà mua hàng ngày càng thận trọng với các hợp đồng dài hạn. Thay vào đó, họ lựa chọn những đơn hàng ngắn, linh hoạt để hạn chế rủi ro tồn kho và thích ứng nhanh với nhu cầu thị trường.

Sức ép càng lớn hơn khi chi phí sản xuất tiếp tục gia tăng. Giá nguyên liệu, nhiên liệu, logistics, lao động và các khoản chi phí tuân thủ đều tăng lên. Song song với đó là những yêu cầu mới về truy xuất nguồn gốc, trách nhiệm xã hội, tiêu chuẩn xanh và ESG.

Hệ quả là nhiều doanh nghiệp vẫn duy trì công suất sản xuất và bảo đảm việc làm cho người lao động nhưng lợi nhuận thu về ngày càng mỏng. Bài toán của ngành hiện nay không còn là làm thế nào để có đơn hàng mà là làm thế nào để tạo ra nhiều giá trị hơn từ mỗi đơn hàng.

Xây dựng chuỗi cung ứng nội địa và năng lực sản xuất xanh

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng khốc liệt, dư địa phát triển của doanh nghiệp dệt may phụ thuộc lớn vào khả năng nâng cao giá trị gia tăng và giảm sự phụ thuộc vào các yếu tố bên ngoài.

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là nguồn nguyên phụ liệu. Trong 5 tháng đầu năm 2026, ngành đã nhập khẩu khoảng 10,8 tỷ USD nguyên phụ liệu, trong đó riêng vải đạt 6,29 tỷ USD. Sự phụ thuộc lớn vào nguồn cung nhập khẩu khiến doanh nghiệp chịu tác động trực tiếp từ biến động giá cả thế giới, chi phí logistics và rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng.

Đây cũng là nguyên nhân khiến nhiều doanh nghiệp chưa tận dụng hiệu quả các ưu đãi từ các hiệp định thương mại tự do như EVFTA hay CPTPP do chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu về quy tắc xuất xứ.

Trong bối cảnh đó, nâng tỷ lệ nội địa hóa trở thành một trong những hướng đi mang tính chiến lược. Việc phát triển các khu công nghiệp dệt nhuộm tập trung, thu hút đầu tư vào các khâu dệt, nhuộm và hoàn tất không chỉ giúp giải quyết điểm nghẽn về nguồn nguyên liệu mà còn tạo điều kiện hình thành chuỗi cung ứng hoàn chỉnh trong nước.

Tại buổi làm việc giữa Hiệp hội Dệt May Việt Nam và Hiệp hội Da giày - Túi xách Việt Nam với Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc cuối tháng 5, Chủ tịch Hiệp hội Dệt May Việt Nam Vũ Đức Giang kiến nghị đẩy nhanh việc xây dựng các khu công nghiệp dệt nhuộm tập trung với hạ tầng đồng bộ và hệ thống xử lý môi trường hiện đại nhằm tháo gỡ điểm nghẽn lớn nhất của ngành.

“Nếu giải quyết được khâu dệt, nhuộm và hoàn tất, ngành dệt may sẽ không chỉ nâng tỷ lệ nội địa hóa mà còn từng bước hình thành chuỗi cung ứng hoàn chỉnh ngay trong nước. Khi đó, giá trị gia tăng sẽ ở lại nhiều hơn thay vì phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu”, ông Vũ Đức Giang nhấn mạnh.

Bên cạnh mục tiêu nội địa hóa, chuyển đổi xanh đang trở thành yêu cầu bắt buộc đối với doanh nghiệp dệt may. Nếu trước đây lợi thế cạnh tranh chủ yếu dựa vào chi phí lao động thì hiện nay khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường và phát triển bền vững đã trở thành điều kiện để tiếp cận đơn hàng.

Các nhãn hàng quốc tế ngày càng yêu cầu cao hơn về minh bạch nguồn gốc nguyên liệu, giảm phát thải, sử dụng năng lượng hiệu quả và trách nhiệm xã hội trong toàn bộ chuỗi sản xuất. Điều đó khiến đầu tư công nghệ xanh không còn là lựa chọn mang tính hình ảnh mà trở thành yêu cầu của thị trường.

Cùng với chuyển đổi công nghệ, doanh nghiệp cũng cần nâng cao năng lực quản trị. Trong bối cảnh đơn hàng phân tán và thời gian giao hàng ngày càng ngắn, khả năng kiểm soát chi phí, quản trị sản xuất, nâng cao năng suất lao động và bảo đảm chất lượng sản phẩm sẽ quyết định hiệu quả kinh doanh.

Nguồn nhân lực cũng là yếu tố cần được quan tâm. Cạnh tranh lao động giữa ngành dệt may và các lĩnh vực công nghiệp mới nổi đang khiến chi phí tuyển dụng, đào tạo gia tăng. Việc đầu tư cho lao động kỹ thuật cao, đặc biệt ở các lĩnh vực dệt, nhuộm và thiết kế sinh thái, sẽ đóng vai trò quan trọng trong quá trình nâng cấp chuỗi giá trị của ngành.

Ngoài nỗ lực của doanh nghiệp, cải cách thủ tục hành chính cũng là điều kiện cần để thúc đẩy đầu tư. Những vướng mắc liên quan đến đầu tư, xây dựng, môi trường, phòng cháy chữa cháy, hải quan hay thanh tra chuyên ngành đang làm gia tăng thời gian và chi phí tuân thủ. Khi các điểm nghẽn này được tháo gỡ, doanh nghiệp sẽ có điều kiện đẩy nhanh quá trình đổi mới công nghệ, mở rộng sản xuất và phát triển công nghiệp hỗ trợ.

Trong bối cảnh thị trường toàn cầu đang chuyển từ cạnh tranh bằng chi phí sang cạnh tranh bằng chất lượng, tốc độ và tính bền vững, ngành dệt may Việt Nam đứng trước một giai đoạn chuyển đổi quan trọng. Lợi thế lao động giá rẻ đang dần thu hẹp, nhường chỗ cho yêu cầu về năng lực quản trị, khả năng đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và mức độ tham gia sâu vào chuỗi cung ứng.

Nội địa hóa nguyên phụ liệu, phát triển công nghệ xanh, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và xây dựng chuỗi giá trị hoàn chỉnh sẽ là những trụ cột quyết định vị thế của doanh nghiệp dệt may trong giai đoạn tăng trưởng mới. Đây không chỉ là giải pháp ứng phó trước những biến động ngắn hạn mà còn là con đường để ngành dệt may nâng cao giá trị gia tăng và củng cố năng lực cạnh tranh trên thị trường toàn cầu.