Ngành da giày với cuộc đua tăng trưởng

Những nút thắt kìm hãm sức bật

Nhìn vào bức tranh xuất khẩu của Việt Nam, da giày từ lâu đã là một trụ cột vững chắc với những con số tỷ đô đầy ấn tượng. Tuy nhiên, đằng sau hào quang ấy là những cơn sóng ngầm đe dọa vị thế mà ngành này đã dày công xây dựng.

Thách thức đầu tiên, cũng là áp lực trực diện nhất, chính là bài toán chi phí. Trong khi các yếu tố đầu vào như tiền lương, logistics và điện năng liên tục lập mặt bằng giá mới, thì biên lợi nhuận của doanh nghiệp lại bị bào mòn bởi những yêu cầu khắt khe về tiêu chuẩn môi trường và xã hội.

Nghịch lý nằm ở chỗ, dù dòng đơn hàng có xu hướng dịch chuyển khỏi các thị trường truyền thống, nhưng nhà đầu tư quốc tế vẫn dùng mức giá rẻ làm thước đo để đàm phán với doanh nghiệp Việt. Khi chuỗi cung ứng nguyên phụ liệu nội địa chưa đủ mạnh, chúng ta vô tình rơi vào thế kẹt: chi phí sản xuất tăng nhưng giá bán lại bị ghì chặt.

Nút thắt thứ hai nằm ở khoảng cách công nghệ, dù đã có những bước tiến trong tự động hóa, nhưng phần lớn doanh nghiệp da giày vẫn đang loay hoay ở phân khúc gia công giá trị thấp. Những đơn hàng đòi hỏi hàm lượng tri thức cao, từ thiết kế mẫu mã đến ứng dụng vật liệu sinh học, vẫn đang neo lại ở những quốc gia làm chủ được công nghệ lõi.

Việc thiếu năng lực R&D không chỉ khiến doanh nghiệp bỏ lỡ những miếng bánh béo bở mà còn tạo ra rào cản vô hình khi các thị trường lớn như EU hay Mỹ bắt đầu áp dụng các quy định khắt khe về truy xuất nguồn gốc và phát thải carbon. Nếu không sớm thoát khỏi chiếc áo gia công chật hẹp, ngành da giày có nguy cơ bị tụt lại phía sau trong cuộc đua chuyển đổi xanh toàn cầu.

Cạnh tranh khu vực đang trở nên nóng hơn bao giờ hết khi các đối thủ như Indonesia đang tăng tốc mạnh mẽ. Việc quốc gia này tích cực đàm phán các hiệp định thương mại tự do với EU là một lời cảnh báo trực tiếp.

 Khi lợi thế về thuế quan không còn là đặc quyền của riêng Việt Nam, năng lực cạnh tranh sẽ bị đặt lên bàn cân về chất lượng và sự phát triển bền vững. Đây không còn là dự báo xa xôi mà là một thực tế hiện hữu, buộc chúng ta phải nhìn nhận lại toàn bộ chiến lược phát triển của ngành trong dài hạn.

Hóa giải điểm nghẽn bằng tư duy hệ sinh thái

Để vượt qua những thử thách mang tính chiến lược này, vai trò kiến tạo của chính sách trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Một trong những ưu tiên hàng đầu là tháo gỡ sự thiếu đồng bộ trong các quy định về xuất nhập khẩu tại chỗ.

Đáng suy nghĩ là khi nhiều doanh nghiệp nỗ lực nội địa hóa nguồn nguyên liệu nhưng lại vướng phải các rào cản về thủ tục hoàn thuế, dẫn đến việc họ buộc phải nhập khẩu trực tiếp để tối ưu chi phí. Chính sự vênh nhau giữa các văn bản pháp luật đã vô tình làm suy yếu ngành công nghiệp hỗ trợ vốn là xương sống giúp nâng cao giá trị gia tăng và khả năng tự chủ của ngành da giày.

Việc thành lập các trung tâm nguyên phụ liệu quy mô lớn cần được nhìn nhận như một nhu cầu cấp bách nhưng phải đi kèm với một mô hình vận hành hiện đại. Đây không nên chỉ là những khu chợ tập trung nguyên liệu thuần túy, mà phải được thiết kế như một hệ sinh thái hoàn chỉnh, nơi hội tụ của dịch vụ logistics chuyên nghiệp, các viện nghiên cứu phát triển mẫu mã và trung tâm kiểm định chất lượng đạt chuẩn quốc tế.

Chỉ khi có được một điểm tựa về nguồn cung tại chỗ ổn định và hiện đại, doanh nghiệp Việt mới có thể tự tin thoát khỏi áp lực ép giá từ các đối tác nước ngoài và nâng tầm vị thế trong chuỗi giá trị.

Bên cạnh đó, hành trình xanh hóa ngành da giày không còn là lựa chọn mà là con đường sinh tồn. Các chính sách hỗ trợ tài chính cho doanh nghiệp chuyển đổi công nghệ xanh, giảm phát thải carbon cần được triển khai thực chất và nhanh chóng hơn.

Những ví dụ điển hình như việc áp dụng công nghệ tiết kiệm năng lượng hay sử dụng nguyên liệu tái chế cần được nhân rộng thông qua các cơ chế khuyến khích cụ thể. Sự đồng hành của Chính phủ thông qua các cuộc đối thoại khẩn cấp và giải pháp tức thời sẽ là liều thuốc trợ lực quan trọng, giúp doanh nghiệp vững tâm giữ chân chuỗi cung ứng giữa tâm bão cạnh tranh.

Tương lai của ngành da giày không nằm ở việc chúng ta sản xuất được bao nhiêu đôi giày, mà nằm ở việc chúng ta tham gia sâu đến đâu vào quá trình tạo ra giá trị của chúng. Khi các rào cản chính sách được dỡ bỏ và tư duy đổi mới được kích hoạt, da giày Việt Nam hoàn toàn có thể chuyển mình từ một người thợ gia công cần mẫn thành một mắt xích thông minh và bền vững trong hệ thống sản xuất toàn cầu.