Nâng tầm gỗ Việt từ bài toán nguyên liệu chế biến sâu

Mạng lưới tăng trưởng và những lực cản từ nội tại

Ngành công nghiệp chế biến và xuất khẩu gỗ Việt Nam đang trải qua giai đoạn chuyển mình mang tính bước ngoặt. Bước sang năm 2026, đà tăng trưởng tiếp tục được giữ vững sau mốc kỷ lục vượt 17 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu vào năm 2025.

Đánh giá về bức tranh tổng quan, ông Ngô Sỹ Hoài, Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam cho biết, trong 6 tháng đầu năm, ngành công nghiệp gỗ xuất khẩu khoảng 8,5 tỷ USD. Hoa Kỳ tiếp tục là thị trường xuất khẩu chính, trong khi các thị trường khác như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và một số quốc gia ở châu Âu tăng trưởng tích cực nhờ nhu cầu tiêu dùng cùng lợi thế từ các FTA. Mặc dù vậy, đà tăng trưởng chung đang có dấu hiệu chậm lại do thương mại toàn cầu tiềm ẩn nhiều bất định cùng áp lực từ các tiêu chuẩn kỹ thuật ngày càng khắt khe.

Nút thắt lớn nhất của ngành hiện nay nằm ở cấu trúc chuỗi cung ứng nguyên liệu nội địa. Phần lớn diện tích rừng trồng vẫn vận hành theo chu kỳ ngắn từ 5 đến 7 năm để phục vụ nhu cầu sinh khối thô như dăm gỗ. Thói quen thu hoạch gỗ non giúp người dân thu hồi vốn nhanh nhưng làm suy giảm chất lượng đất và gây thiếu hụt nghiêm trọng nguồn gỗ lớn cho chế biến sâu.

Nhìn nhận về năng lực cạnh tranh trong bối cảnh mới, ông Nguyễn Văn Diện, Phó Cục trưởng Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) nhấn mạnh, năng lực cạnh tranh của ngành gỗ hiện nay không chỉ quyết định bởi năng lực sản xuất mà còn phụ thuộc vào khả năng bảo đảm tính minh bạch của toàn bộ chuỗi cung ứng, từ nguồn nguyên liệu đến sản phẩm cuối cùng.

Tái cấu trúc chuỗi giá trị cho tầm nhìn phát triển bền vững

Để hiện thực hóa mục tiêu đạt 25 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu vào năm 2030, việc chuyển đổi mô hình từ chiều rộng sang chiều sâu là đòi hỏi cấp thiết. Đánh giá về thực trạng tài nguyên, PGS.TS Nguyễn Đình Thọ, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phân tích, nền tảng tài nguyên của ngành chế biến xuất khẩu gỗ đang tiến gần ngưỡng giới hạn khi quỹ đất mở rộng theo chiều rộng gần như không còn.

Để đạt mục tiêu đề ra, ngành gỗ không thể tiếp tục tăng trưởng dựa trên sinh khối ngắn hạn và nguyên liệu nhập khẩu, mà cần chuyển đổi sang mô hình lâm nghiệp bền vững, chuyển rừng gỗ nhỏ chu kỳ 5 - 7 năm sang rừng gỗ lớn từ 10 - 15 năm, nâng cao năng suất và tối ưu hiệu suất sinh thái trên từng hecta đất rừng.

Từ góc độ doanh nghiệp sản xuất, ông Phạm Đình Thắng, Chủ tịch HĐQT Công ty TNHH Triệu Thái Sơn chia sẻ, doanh nghiệp đang gặp khó khi tình trạng khai thác keo non còn phổ biến và các cơ sở băm dăm phát triển nhanh gây áp lực lên nguồn nguyên liệu. Cùng một nguồn gỗ, nếu xuất khẩu dạng dăm sẽ tạo giá trị thấp hơn nhiều so với đưa vào chế biến sâu như plywood, ván ép. Do đó, cần tổ chức lại nguồn nguyên liệu, tăng cường quản lý hoạt động băm dăm và khuyến khích kéo dài chu kỳ khai thác để giữ lại nhiều giá trị hơn cho nền kinh tế.

Ở góc nhìn toàn diện hơn về chuỗi cung ứng, ông Phạm Văn Thành, Phó Chủ tịch Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần TCT Việt Nam cho rằng, mục tiêu của ngành gỗ không phải là lựa chọn giữa dăm gỗ hay chế biến sâu, mà là xây dựng chuỗi giá trị hài hòa và hiệu quả, trong đó mỗi loại nguyên liệu được sử dụng đúng mục đích nhằm tạo ra giá trị cao nhất.

Cùng chung góc nhìn về giải pháp chính sách, ông Kim Geonwoo, Trưởng phòng Nguyên liệu gỗ, Công ty Cổ phần DongWha Việt Nam kiến nghị, việc thị trường dăm gỗ tăng trưởng mạnh khiến doanh nghiệp chế biến sâu gặp khó khăn trong tiếp cận nguyên liệu và bị đẩy chi phí lên cao.

Bài học quốc tế cho thấy, cần nghiên cứu cơ chế điều tiết hợp lý, áp dụng hạn ngạch hoặc thuế xuất khẩu phù hợp đối với nguyên liệu thô để khuyến khích chế biến sâu, tạo động lực đưa ngành gỗ chuyển từ xuất khẩu nguyên liệu sang xuất khẩu giá trị bền vững.