Nâng hạng thị trường, phải nâng chất doanh nghiệp

Cùng với cơ hội này là yêu cầu nâng chất lượng quản trị doanh nghiệp, báo cáo tài chính và minh bạch thông tin, bởi đây là những yếu tố quyết định khả năng duy trì niềm tin của nhà đầu tư và biến lợi thế nâng hạng thành dòng vốn ổn định.

Đây là trọng tâm được đặt ra tại Hội nghị “Nâng cao chất lượng quản trị công ty, báo cáo tài chính và minh bạch thông tin trên thị trường chứng khoán” do Bộ Tài chính tổ chức ngày 8/9 tại Hà Nội.

Theo báo cáo tình hình công ty đại chúng năm 2024 và 2025 của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN), hơn 10% doanh nghiệp nhận ý kiến kiểm toán không phải là ý kiến chấp nhận toàn phần đối với báo cáo tài chính, cho thấy chất lượng thông tin tài chính tại một bộ phận doanh nghiệp vẫn chưa đáp ứng yêu cầu của một thị trường đang hướng tới chuẩn mực cao hơn.

Quản trị doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm về chất lượng báo cáo

Những hạn chế trong báo cáo tài chính đang bộc lộ ở nhiều khâu, từ chênh lệch số liệu trước và sau kiểm toán, phải điều chỉnh hoặc trình bày lại báo cáo, thiếu thuyết minh thông tin trọng yếu đến hồ sơ kế toán chưa đủ độ tin cậy; một số trường hợp còn có sự không thống nhất giữa thông tin cung cấp cho cơ quan quản lý chứng khoán và cơ quan thuế, thậm chí xuất hiện dấu hiệu tiềm ẩn gian lận.

Những vấn đề này phản ánh trực tiếp chất lượng quản trị doanh nghiệp và cho thấy trách nhiệm đối với báo cáo tài chính cần được xác định rõ từ bên trong doanh nghiệp, thay vì tập trung vào khâu kiểm toán ở cuối quy trình. Chủ tịch UBCKNN Vũ Thị Chân Phương nhận định, “nâng hạng không phải là đích đến, mà là dấu mốc mở ra một giai đoạn phát triển mới với những yêu cầu cao hơn”, đồng thời nhấn mạnh thị trường chỉ có thể phát triển bền vững khi chất lượng của các chủ thể tham gia được nâng lên tương ứng.

Trong bối cảnh đó, quản trị doanh nghiệp phải chuyển từ tư duy đáp ứng yêu cầu tối thiểu sang xây dựng hệ thống kiểm soát và trách nhiệm giải trình thực chất. Nhà đầu tư quốc tế ngày càng quan tâm đến chất lượng HĐQT, năng lực quản trị rủi ro, quyền cổ đông, trách nhiệm giải trình và độ tin cậy của báo cáo tài chính; những yếu tố này tác động trực tiếp đến cách nhà đầu tư đánh giá doanh nghiệp và quyết định phân bổ vốn.

Chủ tịch Hội Kiểm toán viên hành nghề Việt Nam (VACPA) Vũ Thị Mai cho rằng “Báo cáo tài chính là một mắt xích quan trọng trong toàn bộ chuỗi quản trị doanh nghiệp”, trong khi năng lực lập báo cáo giữa các doanh nghiệp chưa đồng đều và vai trò giám sát của HĐQT, Ủy ban kiểm toán hoặc Ban kiểm soát tại một số công ty còn mang tính hình thức.

Theo đó, HĐQT, Ủy ban kiểm toán và Ban kiểm soát phải tham gia trực tiếp vào quá trình lập và đánh giá báo cáo tài chính, giám sát hệ thống kiểm soát nội bộ, xem xét các ước tính kế toán trọng yếu và theo dõi việc khắc phục sai sót sau kiểm toán. Việc chỉ tiếp nhận báo cáo khi quy trình đã hoàn tất không đủ để bảo đảm chất lượng thông tin tài chính.

Trách nhiệm trước hết thuộc về doanh nghiệp. Kiểm toán độc lập thực hiện chức năng kiểm tra và đưa ra ý kiến, nhưng không thay thế hệ thống kế toán, kiểm soát nội bộ và trách nhiệm quản trị của doanh nghiệp. Khi trách nhiệm được xác định đúng, chất lượng báo cáo tài chính phải được kiểm soát từ khâu lập báo cáo, thay vì chờ đến khi kiểm toán phát hiện sai sót.

VACPA cũng kiến nghị công khai phí kiểm toán và các khoản phí dịch vụ phi đảm bảo trong báo cáo thường niên hoặc thuyết minh báo cáo tài chính để cổ đông và nhà đầu tư đánh giá tính độc lập của kiểm toán viên. Việc doanh nghiệp đặt nặng tiêu chí phí thấp khi lựa chọn đơn vị kiểm toán có thể tạo áp lực lên thời gian, nhân sự và nguồn lực thực hiện kiểm toán, từ đó ảnh hưởng đến chất lượng kiểm toán.

Cùng với việc nâng trách nhiệm của doanh nghiệp, chất lượng báo cáo kiểm toán cũng cần được cải thiện. VACPA kiến nghị nghiên cứu áp dụng bắt buộc phần trình bày các vấn đề kiểm toán trọng yếu (KAM) đối với các công ty niêm yết, qua đó giúp nhà đầu tư nhận diện những khu vực rủi ro cao, các ước tính kế toán quan trọng và những vấn đề phức tạp mà kiểm toán viên phải tập trung nguồn lực để đánh giá.

Minh bạch thông tin phải trở thành yêu cầu vận hành của thị trường

Khi dòng vốn quốc tế gia tăng sự hiện diện, chất lượng thông tin sẽ tác động trực tiếp đến khả năng định giá doanh nghiệp và mức độ hấp dẫn của thị trường. Nhà đầu tư cần thông tin đầy đủ để đánh giá tình hình tài chính, nhận diện rủi ro và đưa ra quyết định phân bổ vốn; vì vậy, công bố thông tin phải chuyển từ yêu cầu về hình thức sang yêu cầu về chất lượng.

UBCKNN xác định tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về quản trị công ty, báo cáo tài chính và công bố thông tin theo hướng tiệm cận các chuẩn mực quốc tế, đồng thời tăng cường giám sát, xử lý vi phạm và thúc đẩy chuyển đổi số trong quản lý thị trường. Cách đánh giá công bố thông tin cũng cần thay đổi, tập trung vào việc thông tin có đầy đủ, chính xác, kịp thời, dễ tiếp cận và thực sự hữu ích đối với nhà đầu tư hay không.

Công bố thông tin phải phản ánh đúng hoạt động doanh nghiệp và cung cấp đủ cơ sở cho nhà đầu tư ra quyết định. Làm đủ thủ tục nhưng thiếu thông tin trọng yếu vẫn làm tăng rủi ro thị trường.

Chiến lược phát triển thị trường chứng khoán đến năm 2030 đặt mục tiêu xây dựng thị trường ổn định, an toàn, hiệu quả, bền vững và hội nhập sâu với thị trường vốn quốc tế. Muốn đạt mục tiêu này, chất lượng doanh nghiệp phải tăng cùng quy mô thị trường.

Nâng hạng mở thêm cơ hội thu hút vốn quốc tế, nhưng dòng vốn sẽ ưu tiên doanh nghiệp có quản trị tốt, báo cáo tài chính đáng tin cậy và thông tin minh bạch. Doanh nghiệp vì vậy phải nâng chất lượng HĐQT, kiểm soát nội bộ và trách nhiệm giải trình. Sau nâng hạng, chất lượng vận hành sẽ là thước đo của thị trường. Doanh nghiệp quản trị tốt, báo cáo minh bạch sẽ có lợi thế trong huy động vốn và giữ chân nhà đầu tư. Quản trị và minh bạch vì thế phải trở thành năng lực cạnh tranh, gắn với khả năng huy động vốn và phát triển dài hạn.