Nâng cao tính khả thi của chính sách giá dịch vụ thủy lợi

Kể từ khi Luật Thuỷ lợi và các văn bản liên quan được ban hành, chính sách giá sản phẩm dịch vụ thủy lợi được cụ thể hóa trong Nghị định số 96/2018/NĐ-CP ngày 30/6/2018 của Chính phủ quy định chi tiết về giá sản phẩm, dịch vụ thủy lợi và hỗ trợ tiền sử dụng sản phẩm, dịch vụ công ích thủy lợi (sau đây viết tắt là Nghị định số 96/2018/NĐ-CP) đánh dấu một bước ngoặt quan trọng từ cơ chế phí sang cơ chế giá. Thông qua đó, khung pháp lý được thiết lập đồng bộ, thống nhất trong quản lý khai thác công trình thủy lợi. 

Việc thay đổi hình thức hoạt động cung cấp sản phẩm, dịch vụ thủy lợi từ cơ chế phí sang giá phù hợp với tình hình ngày càng phát triển của xã hội. Các khoản chi phí tính trong cơ cấu giá sản phẩm, dịch vụ thủy lợi và các nội dung được hỗ trợ trong quản lý khai thác công trình thủy lợi được minh bạch. Đồng thời, đây cũng là cơ sở để Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, các địa phương có căn cứ để thu sản phẩm, dịch vụ thủy lợi và hỗ trợ tiền cho một số đối tượng sử dụng sản phẩm, dịch vụ công ích thủy lợi. Qua đó, đáp ứng kịp thời nhu cầu của thực tiễn quản lý, nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách nhà nước và đảm bảo hoạt động sản xuất, kinh doanh bình thường của các đơn vị khai thác công trình thủy lợi.

Đánh giá về chuyển đổi cơ chế từ thủy lợi phí sang cơ chế giá, tại Hội thảo tham vấn chính sách liên quan đến giá dịch vụ thủy lợi mới đây, các chuyên gia gia của nhóm tư vấn ADB cho biết: Sau gần sáu năm thực hiện, chuyển đổi cơ chế từ thủy lợi phí sang cơ chế giá là nội dung hoàn toàn mới cho lĩnh vực Thủy lợi, đòi hỏi phải có thời gian tiếp cận với cơ chế giá để triển khai thực hiện. Vì vậy, bên cạnh những kết quả đã đạt được, các tổ chức khai thác công trình thủy lợi và các cơ quan liên quan còn lúng túng, gặp nhiều khó khăn, vướng mắc khi áp dụng các quy định tại Nghị định 96/2018/NĐ-CP để xây dựng phương án giá tối đa, giá cụ thể, khung giá sản phẩm, dịch vụ thủy lợi và hỗ trợ tiền sử dụng sản phẩm, dịch vụ công ích thủy lợi. Giá dịch vụ thủy lợi chưa phản ánh cụ thể, đúng, đủ các thành phần chi phí, hiện tượng “gọt chân cho vừa giày” – tức giá dịch vụ thủy lợi được xác định theo ngân sách được cấp khá phổ biến.

Cụ thể, một số nội dung quy định tại Nghị định số 96/2018/NĐ-CP và các văn bản quy phạm pháp luật có liên quan còn chưa được hiểu thống nhất, một số quy định liên quan đến kỹ thuật chưa rõ ràng, một số khoản chi phí chưa được hướng dẫn cụ thể gây khó khăn trong quá trình xây dựng hồ sơ phương án giá, có đơn vị còn nhầm lẫn về quy định các khoản chi phí tính trong giá sản phẩm, dịch vụ thủy lợi và quy định về quản lý, sử dụng nguồn quản lý tài chính trong quản lý, khai thác công trình thủy lợi để bù đắp các khoản chi phí quản lý, khai thác công trình thủy lợi. Hiệu quả thực hiện giá sản phẩm dịch vụ thủy lợi chưa đạt được, chi phí thực tế chưa được bù đắp đầy đủ.

Bên cạnh đó, quy trình và thủ tục ban hành giá dịch vụ Thủy lợi cũng như chính sách hỗ trợ vẫn còn phức tạp, tiềm ẩn nhiều rủi ro về mặt pháp lý cho các cơ quan thực hiện. Việc hỗ trợ trực tiếp cho các đơn vị quản lý khai thác công trình thủy lợi làm cho người sử dụng nước có nhận thức “nước là miễn phí”, nước đang bị lãng phí, giá trị sản xuất nông nghiệp mang lại trên một đơn vị sử dụng nước còn rất thấp so với trung bình của Thế giới. Các đơn vị cung cấp dịch vụ ít có động lực để nâng cao chất lượng dịch vụ cũng như hiệu quả kinh doanh. Chính sách cũng chưa khuyến khích các thành phần kinh tế khác tham gia vào quản lý khai thác công trình thuỷ lợi. Các yếu tố này đang góp phần ảnh hưởng đến hiệu quả khai thác và sự bền vững của công trình thủy lợi, và tạo gánh nặng cho ngân sách nhà nước. Mục tiêu cốt lõi của chính sách giá dịch vụ thủy lợi chưa được thực hiện.

Ngày 19/6/2023, Quốc hội đã thông qua Luật Giá số 16/2023/QH15 và có hiệu lực thi thành từ 01/7/2024. Luật này bổ sung thẩm quyền định giá sản phẩm, dịch vụ thủy lợi và một số nội dung khác liên quan đến nguyên tắc, căn cứ, thẩm quyền định giá. Do đó, để đảm bảo tính đồng bộ với hệ thống pháp luật về giá mới theo Luật Giá 2023, đáp ứng các yêu cầu từ thực tế phân tích ở trên, việc sửa đổi, bổ sung Nghị định số 96/2018/NĐ-CP là cấp bách để phù hợp với thực tiễn ngành thủy lợi và đảm bảo tính khả thi, hiệu quả khi áp dụng cũng như đảm bảo nguồn lực đầu tư công trình, an ninh nguồn nước và an toàn hồ đập và duy trì tính bền vững của ngành thủy lợi, tăng tính cạnh tranh cho ngành nông nghiệp, đồng thời thực hiện đúng quy định tại Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật.

Từ đó, các chuyên gia của nhóm tư vấn ADB khuyến nghị, cần bổ sung nguyên tắc định giá bảo đảm tính đúng, tính đủ các chi phí và lợi nhuận bảo đảm bền vững hệ thống công trình theo lộ trình phù hợp. Ngoài ra, bổ sung căn cứ định giá theo quy định của Luật Giá và Luật Thủy lợi theo nguyên tắc căn cứ các yếu tố hình thành giá thực tế bình quân 3 năm trước thời điểm định giá, phù hợp với định mức kinh tế kỹ thuật, đặc điểm công trình thủy lợi và bảo trì tốt công trình.

Đồng thời, các chuyên gia cũng cho rằng, nghị định thay thế Nghị định 96 cần khắc phục những tồn tại, hạn chế, một số nội dung còn thiếu, chưa phù hợp với thực tế sau gần 6 năm thực hiện. Trong đó, cần phản ánh cụ thể, đúng, đủ các thành phần chi phí với các quy định, hướng dẫn như: Cách xác định từng khoản mục chi phí trong giá sản phẩm, dịch vụ thủy lợi để các đơn vị xây dựng và thẩm định giá có thể thực hiện; quy định cụ thể về việc quy đổi sản phẩm, dịch vụ công ích thủy lợi (nếu áp dụng) để xác định giá sản phẩm, dịch vụ công ích thủy lợi trong trường hợp đặt hàng; quy định cụ thể các trường hợp sản phẩm, dịch vụ công ích thủy lợi không thuộc đối tượng hỗ trợ; cơ chế cấp bù kèm theo lộ trình hướng đến việc thu đủ bù chi trong vòng 15 năm tới.