Luật Trí tuệ nhân tạo khơi thông sáng tạo trong hành lang quản trị

Khi trí tuệ nhân tạo có định danh pháp lý

Ngày 10/12/2025 ghi dấu một cột mốc lịch sử khi Việt Nam chính thức ban hành Luật Trí tuệ nhân tạo với 35 điều khoản được xây dựng theo nguyên tắc lấy con người làm trung tâm. Trong bối cảnh công nghệ đang len lỏi mạnh mẽ vào nông nghiệp, sản xuất và dịch vụ, việc thiết lập một khung pháp lý chuyên biệt không còn là lựa chọn mà là yêu cầu cấp thiết.

Tiến sĩ Sreenivas Tirumala từ Đại học RMIT Việt Nam nhận định rằng, sáng kiến này sẽ tăng cường niềm tin của các nhà đầu tư nước ngoài vào cách xử lý dữ liệu và trách nhiệm pháp lý, đồng thời giúp Việt Nam đi trước các quốc gia ASEAN khác về mặt lập pháp.

Điểm sáng của đạo luật nằm ở cách tiếp cận dựa trên mức độ rủi ro, phân loại các hệ thống AI thành ba cấp độ gồm rủi ro cao, trung bình và thấp. Mô hình này thể hiện sự tương đồng với các tiêu chuẩn khắt khe nhất thế giới, giúp bảo vệ tính mạng, sức khỏe và an ninh quốc gia trong khi vẫn duy trì sự thông thoáng cho các ứng dụng ít tác động.

Tuy nhiên, giới chuyên môn cũng lưu ý về tính thời điểm khi luật có hiệu lực từ tháng 3 năm 2026. Tiến sĩ Jeff Nijsse nhấn mạnh rằng luật là cần thiết để giải quyết các mối đe dọa cấp bách như deepfake hay hành vi thao túng mà các luật hiện hành chưa bao quát hết, giúp hợp nhất mọi vấn đề liên quan dưới một luật khung thống nhất.

Dù được kỳ vọng lớn, thách thức trong khâu thực thi vẫn hiện hữu khi khoảng thời gian 18 tháng để đáp ứng các nghĩa vụ tuân thủ được cho là khá ngắn đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Tiến sĩ Tirumala cảnh báo về việc cần nâng cao nhận thức và cung cấp một quy trình tuân thủ đơn giản trước khi chính thức áp dụng để tránh gây áp lực quá lớn cho doanh nghiệp. Ngoài ra, việc luật tập trung vào đánh giá kết quả và tác động thay vì các mô hình cụ thể là nỗ lực để tránh bị lỗi thời, nhưng theo Tiến sĩ Nijsse, tốc độ đổi mới công nghệ luôn nhanh hơn lập pháp, đòi hỏi sự linh hoạt tối đa từ phía các nhà điều hành.

Bài toán chuyển hóa chính sách thành động lực

Bên cạnh vai trò quản trị, Luật Trí tuệ nhân tạo còn phác thảo một lộ trình đầy tham vọng về hạ tầng và nguồn nhân lực. Việc thành lập Quỹ Phát triển trí tuệ nhân tạo quốc gia cùng cơ chế phiếu hỗ trợ tiếp cận hạ tầng tính toán hiệu năng cao được xem là cú hích trực tiếp cho cộng đồng khởi nghiệp.

Theo Tiến sĩ Nijsse, các công ty đang đào tạo mô hình ngôn ngữ tiếng Việt có thể tận dụng các dịch vụ máy chủ ảo trong nước để giảm chi phí nghiên cứu và giữ dữ liệu an toàn tại Việt Nam. Đây chính là bệ phóng để các sản phẩm trí tuệ Việt vươn lên làm chủ công nghệ nền tảng, thay vì chỉ dừng lại ở việc ứng dụng các giải pháp ngoại nhập.

Đặc biệt, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát hay còn gọi là sandbox sẽ là chìa khóa mở ra những không gian đổi mới trong các lĩnh vực nhạy cảm như xe tự hành hay chẩn đoán y khoa bằng AI. Những ví dụ thực tiễn như bác sĩ tham khảo ý kiến mô hình AI hay các phương tiện tự vận hành trên đường phố sẽ có hành lang để vận hành mà không vướng rào cản từ các luật cũ vốn chỉ mặc định người điều khiển là con người.

Sandbox chính là nơi Việt Nam cho phép những sai số được kiểm soát để đổi lấy những bước nhảy vọt về công nghệ, giúp các giải pháp nhạy cảm sớm được hoàn thiện và phổ biến rộng rãi.

Hành trình tiến tới trung tâm AI toàn cầu vào năm 2030 không thể thiếu vai trò của giáo dục và đạo đức. Luật yêu cầu tích hợp kiến thức AI và đạo đức nghề nghiệp vào chương trình phổ thông cũng như đại học, tạo ra lực lượng lao động không chỉ giỏi kỹ thuật mà còn am hiểu các chuẩn mực văn hóa và trách nhiệm xã hội.

Việc xây dựng quan hệ đối tác giữa nhà trường và doanh nghiệp thông qua các dự án thực tế sẽ là chìa khóa để sinh viên tốt nghiệp có thể đáp ứng ngay các yêu cầu tuân thủ khắt khe. Khi chính sách được hiện thực hóa bằng hành động, AI sẽ thực sự trở thành động lực thúc đẩy tăng trưởng bền vững, đưa Việt Nam vững bước vào kỷ nguyên số với một tư thế chủ động và tự tin.