Logistics nông sản, tháo gỡ điểm nghẽn từ vùng nguyên liệu đến cửa khẩu

Tăng trưởng xuất khẩu và áp lực lên chuỗi cung ứng

Những năm gần đây, nông nghiệp tiếp tục khẳng định vai trò quan trọng trong nền kinh tế, không chỉ bảo đảm nguồn cung trong nước mà còn đóng góp tích cực vào hoạt động xuất khẩu. Tuy nhiên, cùng với sự mở rộng về quy mô và thị trường tiêu thụ, yêu cầu đối với hệ thống logistics nông sản cũng ngày càng lớn, đặc biệt ở các khâu bảo quản, sơ chế, vận chuyển và phân phối.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong 9 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 56,3 tỷ USD, tăng 7,8% so với cùng kỳ năm trước. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu toàn ngành đạt 95,7 tỷ USD, với mức xuất siêu khoảng 16,9 tỷ USD.

Những con số trên cho thấy quy mô thương mại nông nghiệp tiếp tục được mở rộng, đồng thời đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực tổ chức chuỗi cung ứng. Bởi đối với nhiều nhóm hàng nông sản, đặc biệt là rau quả tươi và thủy sản, hiệu quả xuất khẩu không chỉ phụ thuộc vào năng suất, chất lượng sản phẩm tại nơi sản xuất mà còn gắn chặt với khả năng bảo quản và vận chuyển đến thị trường tiêu thụ.

Trong khi đó, theo Báo cáo Logistics Việt Nam 2025 được Bộ Công Thương dẫn tại hội nghị về giảm chi phí logistics tháng 9/2026, chi phí logistics của Việt Nam được ước tính tương đương khoảng 16–17% GDP. Đây là chỉ tiêu phản ánh quy mô chi phí logistics ở cấp nền kinh tế, không phải tỷ lệ chi phí áp dụng cho từng doanh nghiệp hay ngành hàng.

Thực tế này cho thấy yêu cầu nâng cao hiệu quả logistics cần được xem xét trên toàn bộ chuỗi cung ứng, từ tổ chức nguồn hàng, lưu kho đến kết nối vận tải và thủ tục xuất khẩu.

Bảo quản sau thu hoạch, điểm nghẽn cần được tháo gỡ

Một trong những thách thức đáng chú ý của logistics nông sản là tổn thất sau thu hoạch, đặc biệt đối với các sản phẩm có thời gian bảo quản ngắn.

Theo thông tin được Báo Điện tử Chính phủ công bố tháng 3/2026, dẫn thống kê của cơ quan chuyên môn thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, các nghiên cứu cho thấy tỷ lệ tổn thất sau thu hoạch đối với rau quả có thể ở mức 20–30% sản lượng, thủy sản khoảng 15–25%, trong khi lúa gạo khoảng 13–15%.

Các tỷ lệ trên phản ánh tổn thất trong quá trình sau thu hoạch của từng nhóm ngành hàng, không đồng nghĩa với tỷ lệ hàng hóa bị hư hỏng trong vận chuyển xuất khẩu. Tuy nhiên, những con số này cho thấy vai trò quan trọng của công nghệ bảo quản, hệ thống sơ chế và tổ chức vận tải đối với chất lượng nông sản.

Đối với rau quả tươi, quá trình từ thu hoạch đến phân loại, làm mát, đóng gói và vận chuyển cần được tổ chức phù hợp với đặc tính từng loại sản phẩm. Việc chậm đưa hàng hóa vào điều kiện bảo quản thích hợp có thể làm giảm chất lượng, rút ngắn thời gian tiêu thụ và hạn chế khả năng tiếp cận các thị trường xa.

Đáng chú ý, theo thông tin được VOV đăng tải đầu năm 2026, hệ thống kho lạnh tại Việt Nam vẫn tồn tại tình trạng phân bố chưa hợp lý giữa các khu vực. Trong khi một số địa bàn có lợi thế về giao thông và cảng biển tập trung nhiều cơ sở bảo quản, không ít vùng nguyên liệu lại thiếu hạ tầng kho lạnh tại chỗ.

Điều này khiến hàng hóa có thể phải vận chuyển đến những địa điểm xa hơn để sơ chế, cấp đông hoặc lưu trữ trước khi tiếp tục hành trình xuất khẩu. Những công đoạn trung chuyển bổ sung không chỉ làm tăng chi phí mà còn đặt ra yêu cầu kiểm soát chất lượng trong suốt quá trình vận chuyển.

Vì vậy, phát triển kho lạnh không đơn thuần là tăng công suất bảo quản, mà cần gắn với quy hoạch vùng nguyên liệu, đặc điểm mùa vụ và mạng lưới vận tải.

Kết nối vận tải chưa đồng bộ, chi phí phát sinh qua nhiều khâu

Bên cạnh bảo quản, khả năng kết nối giữa vùng sản xuất với hệ thống cảng biển và cửa khẩu cũng ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả logistics nông sản.

Tại hội nghị trao đổi giải pháp giảm chi phí logistics nhằm thúc đẩy xuất khẩu do Bộ Công Thương tổ chức tháng 9/2026, đại diện Hiệp hội Lương thực Việt Nam cho biết, trong 8 tháng đầu năm, xuất khẩu gạo đạt khoảng 6 triệu tấn, trị giá khoảng 3 tỷ USD.

Mặc dù hoạt động sản xuất và hệ thống nhà máy chế biến gạo tập trung chủ yếu tại Đồng bằng sông Cửu Long, khu vực này vẫn thiếu cảng chuyên dụng nước sâu có khả năng tiếp nhận tàu lớn. Theo phản ánh của hiệp hội, doanh nghiệp phải vận chuyển hàng hóa lên Thành phố Hồ Chí Minh, qua đó phát sinh thêm chi phí.

Đây là một ví dụ cho thấy chi phí logistics không chỉ phụ thuộc vào khoảng cách địa lý mà còn chịu tác động từ khả năng kết nối hạ tầng và tổ chức các phương thức vận tải.

Với một số nhóm hàng khác, điểm nghẽn còn xuất hiện ở các dịch vụ hỗ trợ xuất khẩu. Cũng tại hội nghị, đại diện Hiệp hội Dừa Việt Nam phản ánh việc thiếu dịch vụ hun trùng, chiếu xạ tại miền Bắc khiến một số doanh nghiệp phải vận chuyển hàng vào miền Nam để xử lý, sau đó tiếp tục lưu kho, làm gia tăng chi phí và ảnh hưởng đến thời gian bảo quản.

Những trường hợp trên cho thấy nhu cầu phát triển logistics nông sản cần được nhìn nhận theo chuỗi dịch vụ hoàn chỉnh. Bên cạnh đường giao thông và cảng biển, các cơ sở kiểm định, xử lý sau thu hoạch, kho lạnh và dịch vụ hỗ trợ xuất khẩu cũng cần được bố trí phù hợp với vùng sản xuất và thị trường tiêu thụ.

Tổ chức lại chuỗi logistics để nâng cao sức cạnh tranh

Trong bối cảnh hoạt động thương mại quốc tế ngày càng chú trọng chất lượng, truy xuất nguồn gốc và tính ổn định của chuỗi cung ứng, nâng cao hiệu quả logistics nông sản cần được triển khai đồng thời ở nhiều cấp độ.

Trước hết, việc đầu tư hạ tầng bảo quản và sơ chế cần gắn với nhu cầu thực tế của từng vùng nguyên liệu. Các trung tâm logistics nông sản phải được xem xét trong mối liên hệ với sản lượng, mùa vụ, hệ thống chế biến và khả năng kết nối đến cảng biển, cửa khẩu.

Cùng với đó, phát triển vận tải đa phương thức là hướng đi cần được quan tâm. Việc kết hợp hợp lý giữa đường bộ, đường thủy nội địa, đường sắt và đường biển có thể mở rộng lựa chọn vận chuyển cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, hiệu quả của từng phương thức cần được đánh giá dựa trên đặc điểm hàng hóa, thời gian giao nhận và tổng chi phí thực tế.

Một yêu cầu khác là tăng cường ứng dụng công nghệ trong quản lý chuỗi cung ứng. Số hóa chứng từ, kết nối dữ liệu giữa đơn vị sản xuất, kho bãi, doanh nghiệp vận tải và cơ quan quản lý có thể góp phần giảm thao tác trùng lặp, cải thiện khả năng theo dõi hàng hóa và chủ động xử lý các tình huống phát sinh.

Định hướng này cũng phù hợp với Chiến lược phát triển dịch vụ logistics Việt Nam thời kỳ 2025–2035, tầm nhìn đến năm 2050, được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 2229/QĐ-TTg ngày 9/10/2025. Theo đó, Việt Nam đặt mục tiêu giảm chi phí logistics tương đương 12–15% GDP vào năm 2035, đồng thời phát triển các trung tâm logistics hiện đại và thúc đẩy chuyển đổi số trong ngành.

Đối với lĩnh vực nông nghiệp, việc thực hiện những định hướng này cần được cụ thể hóa thông qua các dự án và giải pháp phù hợp với từng ngành hàng, từng hành lang vận tải và đặc điểm vùng nguyên liệu.

Từ vùng sản xuất đến cửa khẩu, mỗi công đoạn trong chuỗi logistics đều có ảnh hưởng đến chất lượng, chi phí và khả năng cạnh tranh của nông sản. Khi bảo quản, sơ chế, vận tải và các dịch vụ hỗ trợ xuất khẩu được tổ chức đồng bộ hơn, doanh nghiệp sẽ có thêm điều kiện kiểm soát chi phí, nâng cao hiệu quả kinh doanh và gia tăng giá trị hàng hóa trên thị trường quốc tế.

logistic nông sản