Logistics chuỗi lạnh: "Gót chân achilles" của xuất khẩu nông sản

Logistics chuỗi lạnh: Nghịch lý của một cường quốc nông sản

Việt Nam nằm trong nhóm những quốc gia xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới, nhưng chúng ta đang phải đối mặt với một thực trạng nhức nhối: Tỷ lệ tổn thất sau thu hoạch. Theo các số liệu từ nguồn tin cậy, tỷ lệ hao hụt đối với rau quả dao động từ 20% đến 35%, thậm chí có những loại trái cây nhạy cảm lên tới 40%.

Nguyên nhân cốt lõi không nằm ở kỹ thuật canh tác, mà nằm ở sự đứt gãy của hệ thống logistics chuỗi lạnh (Cold Chain). Trong khi hàng hóa công nghiệp có thể chờ đợi, thì nông sản là "hàng hóa thời gian". Mỗi giờ trôi qua mà không được kiểm soát nhiệt độ, giá trị của nông sản sẽ bốc hơi theo đúng nghĩa đen.

Sự mất cân đối trong hạ tầng kho lạnh

Dù năng lực kho lạnh tại Việt Nam có tốc độ tăng trưởng ấn tượng (khoảng 20% mỗi năm), nhưng sự phân bổ lại mang tính "lệch pha" nghiêm trọng.

Tập trung quá mức tại hạ nguồn: Theo Báo cáo Logistics Việt Nam, phần lớn các kho lạnh lớn (quy mô trên 5.000 pallet) tập trung tại khu vực xung quanh các cảng biển (TP.HCM, Long An, Hải Phòng) để phục vụ hàng thủy sản xuất khẩu và thực phẩm nhập khẩu.

Khoảng trống tại thượng nguồn: Tại các "vựa" nông sản như Tây Nguyên hay ĐBSCL, hệ thống kho lanh sơ chế và bảo quản ngay sau thu hoạch lại cực kỳ mỏng manh.

"Chúng ta đang xây nhà từ nóc. Chúng ta có những siêu cảng lạnh để xuất đi, nhưng lại thiếu những 'tủ lạnh khổng lồ' ngay tại cánh đồng để gom hàng. Chính sự đứt gãy ở những km đầu tiên này đã tước đi cơ hội cạnh tranh về chất lượng của trái cây Việt trên thị trường quốc tế."

Chi phí "đốt" lợi nhuận: Khi logistics chiếm tỷ trọng cao trong giá thành

Một con số đáng suy ngẫm: Chi phí logistics nông sản tại Việt Nam hiện chiếm khoảng 25% - 30% giá thành sản phẩm. Con số này cao hơn hẳn so với Thái Lan (12%) hay các nước phát triển (dưới 10%).

Sự đắt đỏ này đến từ việc vận chuyển nhỏ lẻ, thiếu sự liên kết đa phương thức và đặc biệt là chi phí vận hành container lạnh (Reefer container) trên đường bộ rất cao. Khi kẹt xe xảy ra, các container lạnh phải chạy máy nổ liên tục để duy trì nhiệt độ, chi phí nhiên liệu và khấu hao thiết bị ngay lập tức "ngốn" sạch lợi nhuận của người nông dân và doanh nghiệp xuất khẩu.

Giải pháp: Từ "mạnh ai nấy làm" đến hệ sinh thái liên kết

Để hóa giải "gót chân Achilles" này, logistics nông sản Việt Nam cần một cuộc cách mạng về mô hình:

Trung tâm logistics nông sản tích hợp: Xây dựng các cụm kho lanh đa năng tại vùng nguyên liệu, tích hợp các dịch vụ: Kiểm dịch, chiếu xạ, phân loại và đóng gói tại chỗ.

Ứng dụng công nghệ IoT: Gắn các cảm biến nhiệt độ và độ ẩm theo thời gian thực (Real-time monitoring) giúp chủ hàng giám sát hành trình của trái cây 24/7. Chỉ cần nhiệt độ lệch ngưỡng 1-2°C, hệ thống sẽ cảnh báo ngay lập tức để xử lý, tránh tình trạng hàng đến cảng mới phát hiện bị hỏng.

Số liệu thực tế: Nếu giảm được tỷ lệ tổn thất sau thu hoạch xuống còn 10% (mức trung bình của các nước tiên tiến), ngành nông sản Việt Nam có thể tiết kiệm được ít nhất 3-5 tỷ USD mỗi năm – một con số khổng lồ có thể thay đổi vị thế của hàng triệu hộ nông dân.

Chuỗi lạnh – "Xương sống" cho khát vọng nông sản toàn cầu

Nhìn lại toàn cảnh, logistics chuỗi lạnh không còn là một dịch vụ hỗ trợ xa xỉ, mà đã trở thành năng lực cốt lõi quyết định vị thế của nông sản Việt trên bản đồ thế giới. Những con số về tỷ lệ hao hụt 20 - 35% không chỉ là tổn thất về tiền bạc, mà còn là sự lãng phí nguồn lực quốc gia và công sức của hàng triệu hộ nông dân.

Việc hóa giải "gót chân Achilles" này đòi hỏi một tư duy chiến lược mang tính đồng bộ: từ việc quy hoạch các trung tâm logistics ngay tại vùng nguyên liệu, cho đến việc ứng dụng các giải pháp hạ tầng số để dòng chảy nhiệt độ không bao giờ bị ngắt quãng. Khi chuỗi lạnh được hoàn thiện và vận hành nhịp nhàng, đó cũng là lúc chúng ta xóa bỏ được lời nguyền "giải cứu", chuyển mình từ một quốc gia xuất khẩu thô sang một cường quốc nông sản có giá trị gia tăng cao, minh bạch và bền vững.