Kinh tế bạc là không gian tăng trưởng mới trong bối cảnh già hóa dân số

Mới đây, Thủ tướng Chính phủ đã nhấn mạnh cần thay đổi căn bản tư duy phát triển khi nhìn nhận người cao tuổi không còn đơn thuần là đối tượng cần chăm sóc hay bảo trợ, mà phải được coi là một nguồn lực quan trọng có thể tiếp tục đóng góp cho tăng trưởng kinh tế, ổn định xã hội và thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.

Chuyển đổi tư duy từ an sinh thành nguồn lực phát triển

Theo định hướng được Chính phủ đưa ra, “kinh tế bạc” được hiểu là một hệ sinh thái kinh tế trong đó người cao tuổi vừa là chủ thể tham gia, vừa là đối tượng phục vụ, đồng thời là trung tâm thụ hưởng các thành quả phát triển thông qua việc hình thành các ngành dịch vụ, sản phẩm và mô hình kinh doanh chuyên biệt, từ chăm sóc sức khỏe, công nghệ hỗ trợ, nhà ở thích ứng đến du lịch dưỡng sinh và các sản phẩm tài chính như bảo hiểm hưu trí hay quản lý tài sản dành riêng cho nhóm dân số này.

Trong bối cảnh già hóa dân số đang diễn ra nhanh tại Việt Nam, việc phát triển kinh tế bạc được xem là một hướng đi chiến lược nhằm biến những thách thức về nhân khẩu học thành động lực phát triển mới, đồng thời mở ra không gian tăng trưởng cho cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt trong các lĩnh vực y tế, công nghệ, dịch vụ xã hội và tài chính.

Bên cạnh đó, phân tích xu hướng phát triển kinh tế bạc trên thế giới, Thủ tướng cho biết kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều quốc gia đã chủ động triển khai các nhóm giải pháp tổng thể nhằm thích ứng với quá trình già hóa dân số, trong đó nổi bật là ba hướng tiếp cận lớn gồm nâng cao chất lượng sống cho người cao tuổi, điều chỉnh chính sách lao động phù hợp với tuổi thọ ngày càng tăng và thúc đẩy khu vực doanh nghiệp tham gia mạnh mẽ vào thị trường dịch vụ dành cho người cao tuổi. Cụ thể, nhiều nước đã xây dựng hệ thống chăm sóc dài hạn với mạng lưới lão khoa chuyên sâu, kết hợp chăm sóc tại cộng đồng nhằm giúp người cao tuổi duy trì cuộc sống độc lập, khỏe mạnh và gắn kết xã hội.

Đồng thời, các quốc gia cũng điều chỉnh linh hoạt tuổi nghỉ hưu để thích ứng với xu hướng nhân khẩu học mới, chẳng hạn Liên minh châu Âu phổ biến ở mức 65–67 tuổi, Đức nâng lên 67 tuổi, Nhật Bản khuyến khích người lao động làm việc đến 70 tuổi, trong khi Hàn Quốc đang xây dựng lộ trình nâng dần lên 68 tuổi. Song song với đó, nhiều chính phủ đã tạo cơ chế thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư vào thị trường kinh tế bạc thông qua phát triển công nghệ hỗ trợ, nhà ở thích ứng, dịch vụ nghỉ dưỡng, chăm sóc dài hạn và các sản phẩm tài chính chuyên biệt, qua đó biến thách thức già hóa dân số thành một không gian tăng trưởng mới của nền kinh tế.

Một trong những thông điệp quan trọng được Thủ tướng Chính phủ nhấn mạnh là phải thay đổi cách tiếp cận đối với người cao tuổi khi chuyển từ tư duy coi già hóa dân số là gánh nặng của hệ thống an sinh sang nhìn nhận đây là một nguồn lực quý giá cho xã hội, bởi người cao tuổi không chỉ sở hữu kinh nghiệm sản xuất, tri thức quản lý và vốn sống phong phú mà còn có khả năng tiếp tục tham gia các hoạt động kinh tế – xã hội dưới nhiều hình thức khác nhau.

Trong cách tiếp cận mới này, người cao tuổi được xác định đồng thời là nguồn cung và động lực cầu của nền kinh tế khi họ có thể tham gia lao động ở những lĩnh vực phù hợp với kinh nghiệm và chuyên môn tích lũy qua nhiều năm, đồng thời cũng là một lực lượng tiêu dùng ngày càng lớn, đặc biệt trong các lĩnh vực như chăm sóc sức khỏe, du lịch, giáo dục suốt đời và các dịch vụ nâng cao chất lượng cuộc sống.

Để hiện thực hóa định hướng đó, Chính phủ xác định hai yếu tố nền tảng về nhận thức, năm trọng tâm hành động và ba trụ cột phát triển nhằm xây dựng hệ sinh thái kinh tế bạc toàn diện, trong đó nhấn mạnh vai trò phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp và xã hội.

Trước hết, cần nâng cao nhận thức xã hội và đổi mới tư duy phát triển để thích ứng với quá trình già hóa dân số, đồng thời xây dựng các mô hình chăm sóc và sinh hoạt cộng đồng dành cho người cao tuổi như hội quán cao niên, câu lạc bộ sinh hoạt hay các khu dịch vụ phức hợp hướng tới mô hình “làng hạnh phúc”.

Bên cạnh đó, Chính phủ khuyến khích doanh nghiệp phát triển các sản phẩm và dịch vụ chuyên biệt dành cho người cao tuổi, bao gồm du lịch dưỡng sinh, nhà ở thân thiện với người già, công nghệ y tế hỗ trợ, dịch vụ chăm sóc dài hạn và các sản phẩm tài chính như bảo hiểm hưu trí hoặc quỹ tiết kiệm tuổi già.

Một nội dung quan trọng khác là phát huy vai trò của người cao tuổi trong đời sống xã hội thông qua các hoạt động giáo dục truyền thống, tư vấn kinh nghiệm sản xuất kinh doanh, hỗ trợ phát triển kinh tế gia đình và tham gia vào các chương trình phát triển cộng đồng, đồng thời tăng cường vai trò của các tổ chức xã hội như Hội Người cao tuổi Việt Nam trong việc kết nối nguồn lực và tham gia xây dựng chính sách.

Doanh nghiệp đứng trước thị trường tiềm năng hàng triệu người tiêu dùng

Trong hệ sinh thái kinh tế bạc, doanh nghiệp được xác định là lực lượng trung tâm trong việc sáng tạo và cung cấp các sản phẩm, dịch vụ phù hợp với nhu cầu của người cao tuổi, qua đó mở ra một thị trường mới với quy mô ngày càng lớn trong bối cảnh tuổi thọ trung bình của người Việt Nam liên tục tăng.

Theo định hướng phát triển, doanh nghiệp có thể khai thác nhiều lĩnh vực đầu tư mới như công nghệ hỗ trợ chăm sóc sức khỏe, thiết bị y tế thông minh, nhà ở thích ứng, các khu nghỉ dưỡng dưỡng sinh, trung tâm chăm sóc dài hạn, bảo hiểm hưu trí bổ sung hoặc các nền tảng công nghệ số phục vụ nhu cầu sinh hoạt và kết nối xã hội của người cao tuổi.

Việc đầu tư vào kinh tế bạc không chỉ mang lại cơ hội mở rộng thị trường mà còn giúp doanh nghiệp nâng cao giá trị thương hiệu thông qua các hoạt động trách nhiệm xã hội, đồng thời tận dụng nguồn nhân lực giàu kinh nghiệm từ chính lực lượng người cao tuổi – những người có thể tiếp tục đóng góp trong vai trò cố vấn, chuyên gia hoặc đào tạo thế hệ lao động trẻ.

Để thúc đẩy khu vực tư nhân tham gia mạnh mẽ vào lĩnh vực này, Nhà nước được xác định đóng vai trò “kiến trúc sư thể chế”, chịu trách nhiệm xây dựng hành lang pháp lý và các cơ chế chính sách khuyến khích đầu tư, bao gồm việc hoàn thiện khung pháp lý cho các dịch vụ chăm sóc người cao tuổi, phát triển hạ tầng y tế chuyên sâu và sử dụng ngân sách nhà nước như nguồn “vốn mồi” để thu hút đầu tư xã hội.

Bên cạnh đó, các bộ ngành cũng được giao nhiệm vụ xây dựng các chính sách tài chính, cơ chế ưu đãi và chương trình hỗ trợ đổi mới sáng tạo, trong đó Bộ Tài chính đang nghiên cứu xây dựng Chiến lược phát triển kinh tế bạc đến năm 2045, dự kiến trình Chính phủ trong thời gian tới nhằm tạo nền tảng dài hạn cho lĩnh vực này.

Một yếu tố quan trọng khác trong quá trình thích ứng với già hóa dân số là lộ trình điều chỉnh tuổi nghỉ hưu theo quy định của Bộ luật Lao động và Nghị định 135/2020/NĐ-CP, theo đó tuổi nghỉ hưu của lao động nam sẽ tăng dần lên 62 tuổi vào năm 2028 và lao động nữ lên 60 tuổi vào năm 2035, góp phần duy trì lực lượng lao động và tận dụng tốt hơn nguồn nhân lực giàu kinh nghiệm.

Với định hướng chuyển mạnh từ tư duy “bảo trợ an sinh” sang “đầu tư và tạo giá trị mới”, chiến lược phát triển kinh tế bạc được kỳ vọng sẽ giúp Việt Nam xây dựng một hệ sinh thái kinh tế – xã hội bền vững, trong đó người cao tuổi không chỉ được chăm sóc tốt hơn mà còn tiếp tục phát huy trí tuệ, kinh nghiệm và đóng góp vào sự phát triển chung của đất nước trong kỷ nguyên mới.