Kiến tạo tầm nhìn xanh cho nông nghiệp Việt

Diễn đàn đã khẳng định mạnh mẽ, chuyển đổi từ kinh tế tuyến tính sang kinh tế tuần hoàn không chỉ là xu thế tất yếu mà còn là “cơ hội vàng” để Việt Nam phát triển nền kinh tế xanh, mang lại lợi ích bền vững cho toàn xã hội.

Việt Nam với truyền thống và thế mạnh nông nghiệp lâu đời, đang đứng trước ngưỡng cửa của một cuộc chuyển mình quan trọng. Ông Hoàng Quang Phòng, Phó Chủ tịch VCCI, nhấn mạnh tầm quan trọng của nông nghiệp trong bối cảnh Đảng và Nhà nước luôn quan tâm phát triển nông nghiệp, nông dân, nông thôn. Đặc biệt, việc Việt Nam tham gia sâu rộng vào các hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới, như CPTPP hay EVFTA, đã tạo ra cả cơ hội và áp lực về việc ứng dụng công nghệ tiên tiến và tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường sinh thái.

Đơn cử, nhiều thị trường nhập khẩu lớn yêu cầu sản phẩm phải có chứng nhận carbon thấp hoặc đạt chuẩn GlobalG.A.P, điều này thúc đẩy mạnh mẽ tư duy sản xuất xanh. Điều này khiến kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp không còn là một lựa chọn mà là bước đi tất yếu.

Khác với mô hình kinh tế tuyến tính “Khai thác - Sản xuất - Tiêu dùng - Thải bỏ” gây cạn kiệt tài nguyên và ô nhiễm môi trường, mô hình kinh tế tuần hoàn theo nguyên tắc “Giảm thiểu - Tái sử dụng - Tái chế” hay “Phụ phẩm của quy trình sản xuất này trở thành nguyên liệu chính của quy trình tiếp theo” mang lại lợi ích kép. Nó không chỉ tối ưu hóa tài nguyên, giảm rác thải, tiết kiệm chi phí sản xuất mà còn thúc đẩy sáng tạo, nâng cao chuỗi giá trị và bảo vệ môi trường.

Các nghiên cứu chỉ ra rằng, việc áp dụng kinh tế tuần hoàn có thể giúp giảm từ 20-30% chi phí sản xuất do tái sử dụng nguyên liệu và giảm chi phí xử lý chất thải. Từ vỏ cà phê làm phân bón hữu cơ, bã mía làm điện sinh khối, đến chất thải chăn nuôi tạo khí biogas phục vụ đun nấu và phát điện.

Những ví dụ này minh chứng cho tiềm năng to lớn của nông nghiệp tuần hoàn trong việc mang lại thu nhập tăng thêm cho nông dân và xây dựng một nền nông nghiệp hiện đại, chi phí thấp, giảm phát thải. Đây không chỉ là lý thuyết suông mà là một con đường cụ thể để nông dân Việt Nam làm giàu trên mảnh đất của mình, đồng thời kiến tạo một môi trường sống trong lành hơn.

Mặc dù lợi ích là hiển nhiên, quá trình chuyển đổi sang kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp vẫn đối mặt với không ít thách thức. Ông Hoàng Quang Phòng đã chỉ ra những rào cản chính cần sớm được tháo gỡ về đất đai và vốn. Đây là hai vấn đề cố hữu, kìm hãm sự phát triển, với việc doanh nghiệp và hợp tác xã gặp khó khăn trong việc tiếp cận đất đai và quy hoạch sản xuất quy mô lớn để áp dụng các mô hình tuần hoàn khép kín. Thủ tục tiếp cận tín dụng còn phức tạp, yêu cầu tài sản thế chấp cao.

Theo khảo sát từ một số địa phương, hơn 60% doanh nghiệp nông nghiệp muốn mở rộng sản xuất tuần hoàn gặp vướng mắc về thủ tục đất đai và tiếp cận vốn. Đặc biệt, mô hình tín dụng theo chuỗi nông nghiệp chưa phổ biến, và khả năng xử lý rủi ro tín dụng thấp do thiếu cơ chế bảo hiểm nông nghiệp hiệu quả.

Đặc thù sản xuất nông nghiệp của Việt Nam với các hộ nông dân nhỏ lẻ chiếm trên 70% tổng số cơ sở sản xuất nông nghiệp khiến việc áp dụng các mô hình sản xuất khép kín, tập trung và quy mô lớn trở nên khó khăn. Điều này cản trở việc hình thành các chuỗi giá trị tuần hoàn hiệu quả, vì việc thu gom, xử lý phụ phẩm đòi hỏi quy mô đủ lớn mới mang lại hiệu quả kinh tế.

Chưa kể là người tiêu dùng chưa thực sự tin tưởng vào sản phẩm hữu cơ hay sản xuất theo hướng bền vững, khiến đầu ra cho các sản phẩm này còn hạn chế. Đồng thời, trình độ và năng lực tiếp cận khoa học công nghệ của nhiều nông dân còn hạn chế, khiến việc áp dụng các giải pháp tuần hoàn tiên tiến gặp rào cản. Đây là bài toán về cả "cung" và "cầu", đòi hỏi một chiến lược tổng thể để thay đổi nhận thức và hành vi.

Để hiện thực hóa khát vọng nông nghiệp tuần hoàn, vai trò của Nhà nước và doanh nghiệp là không thể thiếu. Ông Hoàng Quang Phòng khẳng định, nếu nông dân sẵn sàng, doanh nghiệp vào cuộc thì cơ quan quản lý Nhà nước, chính quyền các địa phương phải là người dẫn dắt, định hướng, xây dựng chính sách, hỗ trợ nguồn lực, tạo động lực để thu hút các tổ chức, cá nhân đầu tư vào nông nghiệp tuần hoàn. Đây là lời kêu gọi mạnh mẽ về một "nhạc trưởng" cho quá trình chuyển đổi.

Ông Phòng cũng đưa ra các giải pháp nền tảng được đề xuất bao gồm: Hoàn thiện khung pháp lý, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp, nông dân tiếp cận đất đai và vốn, đơn giản hóa thủ tục hành chính. Cần có các quy định rõ ràng về sở hữu, chuyển nhượng các tài sản tạo ra từ mô hình tuần hoàn (như khí biogas, phân hữu cơ từ phụ phẩm).

Thí điểm mô hình cho vay thế chấp bằng hợp đồng liên kết. Đây là mô hình cho vay liên kết 3 bên (Ngân hàng - Doanh nghiệp đầu chuỗi - Hợp tác xã/Nông dân), giúp giải quyết bài toán vốn cho chuỗi giá trị mà không phụ thuộc quá nhiều vào tài sản thế chấp truyền thống. Một số ngân hàng đã thí điểm mô hình này và ghi nhận tỷ lệ nợ xấu thấp hơn 1%, cho thấy tiềm năng mở rộng.

Cơ chế chính sách ưu đãi cao hơn với việc thu hút doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp tuần hoàn thông qua các chính sách khuyến khích rõ ràng và hấp dẫn về thuế, phí, hỗ trợ công nghệ. Ví dụ, có thể áp dụng mức giảm thuế thu nhập doanh nghiệp 50% trong những năm đầu cho các dự án nông nghiệp tuần hoàn quy mô lớn.

Xây dựng liên kết theo chuỗi giá trị là giải pháp dài hạn, nơi doanh nghiệp và nông dân cùng đồng hành, xây dựng hệ sinh thái bền vững, tối ưu hóa lợi ích cho cả hai bên. Doanh nghiệp không chỉ là người mua nông sản mà còn là đối tác chiến lược, cùng nông dân nâng cao trình độ, áp dụng công nghệ và chia sẻ lợi nhuận.

Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong tái cơ cấu ngành nông nghiệp không chỉ là đầu tư mà còn là kiên trì khơi gợi, tạo cảm hứng, đồng hành với bà con nông dân. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải tạo ra giá trị thực, giúp người nông dân cùng đi xa hơn, khăng khít hơn, bền vững hơn và hiệu quả hơn trong chuỗi liên kết. Đây là sự chuyển dịch từ quan hệ mua bán đơn thuần sang quan hệ đối tác tin cậy, bền vững nền tảng cho mọi thành công dài hạn.

Diễn đàn Nông nghiệp 2025 đã thành công trong việc định hình rõ ràng hơn con đường phát triển của nông nghiệp Việt Nam. Chuyển từ kinh tế tuyến tính sang kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp trở thành xu thế phát triển tất yếu, là cơ hội để Việt Nam từng bước xây dựng và phát triển nền kinh tế tăng trưởng xanh, mang lại lợi ích bền vững cho nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp nông nghiệp, thể hiện cam kết của Việt Nam đối với cộng đồng quốc tế,

Đây không chỉ là một chiến lược phát triển kinh tế, mà còn là một phần quan trọng trong cam kết của Việt Nam với các mục tiêu phát triển bền vững toàn cầu, đặc biệt là trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang diễn ra gay gắt.

Các ý kiến, đề xuất tại Diễn đàn sẽ là cơ sở quan trọng để VCCI tổng hợp, báo cáo Chính phủ và các cơ quan liên quan, nhằm tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho nông nghiệp tuần hoàn phát triển mạnh mẽ tại Việt Nam. Để hiện thực hóa tầm nhìn này, cần sự kiên định, nỗ lực không ngừng và sự phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và nông dân. Chỉ khi đó, nền nông nghiệp Việt Nam mới thực sự “xanh” từ gốc rễ đến ngọn cành và vươn tầm bền vững trên bản đồ nông nghiệp thế giới.