“Trần Thương dư phúc địa, trà thảo tứ thời xuân” là hai câu thơ khắc trên bức Châm tại Đền Trần Thương với ý nghĩa đất Trần Thương lắm phúc, hoa cỏ bốn mùa xuân. Với người dân địa phương, mảnh đất Trần Thương và ngôi đền thiêng tọa lạc tại nơi này vẫn luôn là niềm tự hào của người dân huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam bởi mang nhiều giá trị lịch sử, văn hóa, tâm linh, gắn với tên tuổi của Quốc Công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn.
Nhiều giá trị lịch sử, kiến trúc độc đáo
Từ xưa, Trần Thương vốn được biết đến là mảnh đất địa linh trù phú. Vùng đất này còn nổi tiếng bởi có ngôi đền được mang tên của chính vùng quê ấy, tọa lạc tại xã Trần Hưng Đạo, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam. Đây cũng là một di tích tiêu biểu của tỉnh Hà Nam, nơi hội tụ nhiều giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, tâm linh. Ngôi Đền là nơi thờ vị anh hùng dân tộc Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn cùng gia quyến và các Bộ tướng có công trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông thế kỷ XIII.
Di tích Quốc gia đặc biệt Đền Trần Thương không chỉ nổi tiếng bởi những giá trị lịch sử gắn với chiến công của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn và quân đội Nhà Trần mà còn bởi lối kiến trúc độc đáo.
Trước đây, Trần Thương là trung tâm “Lục đầu khê”(6 khe nước). Từ đây có thể ngược sông Hồng đi Thăng Long hoặc xuôi ra biển, qua sông Hồng về phía Đông khoảng 3km là khu Tam Đường (Hưng Hà, Thái Bình), nơi đặt lăng mộ của nhà Trần, về phía Nam khoảng 20 km là đền Trần – chùa Tháp (Nam Định).
Đền Trần Thương là một trong 3 ngôi đền lớn của cả nước, nơi thờ chính Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Tương truyền trên đường đi đánh quân Nguyên Mông, Trần Hưng Đạo thấy địa thế nơi đây hiểm yếu, bèn đặt 6 kho lương để phục vụ cuộc kháng chiến. Địa điểm ngôi đền hiện nay là kho lương chính.
Sau khi chiến thắng trở về, Ngài đã cắm sinh phần, lấy đây làm dân “tạo lệ” và từ đó xuất hiện thôn Trần Thương và các thôn khác như: Đội Xuyên, Hoàng Xá, Khu Mật… , những tên cổ gắn với việc đồn trú của quân đội nhà Trần. Trong số các di tích thờ Hưng Đạo Đại Vương trên đất Hà Nam và cả nước, đền Trần Thương là di tích tiêu biểu, có quy mô kiến trúc lớn.
Ngôi đền cổ kính tọa lạc trên thế đất thiêng “Hình nhân bái tướng” “Ngũ mã thất tinh”, được xây kiểu “Tứ thủy quy đường”. Tổng thể kiến trúc cảnh quan ngôi đền gồm Nghi Môn ngoại, Nghi Môn nội, 5 tòa, 15 gian, chia thành 3 cung: Đệ nhất, Đệ nhị, Đệ tam và hai giải vũ, 5 giếng… Kiến trúc độc đáo và cảnh quan tự nhiên của đền Trần Thương như nhập đời vào đạo, nhập con người với vũ trụ trong một không gian văn hóa linh thiêng. Giá trị đền Trần Thương còn được thể hiện ở phần trang trí kiến trúc với các họa tiết được chạm khắc công phu theo các thế rồng bay, phượng múa, lưỡng long chầu nguyệt, sóng nước mây trời…, tạo nên một bức tranh thiên nhiên vừa sống động, vừa cổ kính trang nghiêm, hàm chứa triết lý dân gian.
Những lễ hội độc đáo tại Di tích Đền Trần Thương là một nét văn hóa truyền thống của người dân địa phương và góp phần giáo dục truyền thống lịch sử, văn hóa cho thế hệ sau.
Nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc của di tích này, năm 2009, Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch đã phê duyệt quy hoạch tổng thể và chi tiết di tích Lịch sử – Văn hóa Đền Trần Thương giai đoạn 2009 – 2015 với 5 khu chức năng chính gồm: Khu vực bảo tồn các di tích Lịch sử – Văn hóa: Đền Trần Thương, đình Tróc, chùa Di, đền Khu Hoàng; Khu du lịch thương mại, khu du lịch sinh thái; khu vực lễ hội và khu các trò chơi dân gian với tổng diện tích quy hoạch 100ha.
Với những giá trị về lịch sử, văn hóa đặc sắc, năm 1989 Đền Trần Thương đã được Bộ Văn Hóa – Thông tin xếp hạng là di tích Lịch sử – Văn hóa cấp Quốc gia. Tiếp đó, năm 2015, ngôi đền được xếp hạng di tích Quốc gia đặc biệt. Năm 2017 được Bộ Văn hóa, Thể thao và du lịch công nhận Lễ hội Đền Trần Thương là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Các lễ hội góp phần giáo dục lịch sử, văn hóa
Cùng với những giá trị lịch sử, ngôi Đền còn mang đậm những nét giá trị văn hoá tâm linh thông qua lễ hội. Hằng năm, Đền Trần Thương hàng tổ chức 2 Lễ hội lớn là Lễ phát lương Đức Thánh Trần đền Trần Thương được tổ chức vào đêm 14 rạng sáng ngày 15 tháng Giêng hàng năm và Lễ giỗ Đức Thánh Trần từ 18 đến 20 tháng 8 âm lịch.
Đây cũng là những lễ hội vùng tiêu biểu của tỉnh Hà Nam, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương. Trong lễ hội diễn ra nhiều hoạt động văn hóa dân gian đặc sắc, trong số đó, độc đáo nhất là lễ rước nước và thi bơi chải trên sông. Các nghi thức trên vừa mang ý nghĩa cầu cho mưa thuận, gió hòa, cầu cho Quốc thái dân an, nhắc nhở đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”. Đồng thời gợi nhớ nguồn gốc của dòng tộc nhà Trần.
Năm 2017, Bộ Văn hóa, Thể thao và du lịch công nhận Lễ hội Đền Trần Thương, Lễ phát lương Đức Thánh Trần là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Dân gian có câu: “Sinh Kiếp Bạc, thác Trần Thương, quê hương Bảo Lộc”. Vào ngày lễ hội, từ Kiếp Bạc(Chí Linh, Hải Dương) đến Đền Trần Thương( Lý Nhân, Hà Nam) về đến Bảo Lộc(Nam Định), khách hành hương theo lộ trình chiêm bái, tôn vinh người anh dùng dân tộc – Đức Thánh Trần Hưng Đạo.
Ông Nguyễn Thành Thăng – Chủ tịch UBND huyện Lý Nhân , trưởng ban tổ chức cho biết: Thông qua Lễ hội phát lương Đức Thánh Trần nhằm khơi dậy đạo lý uống nước nhớ nguồn, giáo dục truyền thống, đáp ứng nhu cầu về văn hoá tâm linh của nhân dân và du khách thập phương. Đồng thời tri ân các bậc tiền nhân có công với nước, với dân, tôn vinh các giá trị văn hóa của dân tộc, từ đó góp phần giáo dục thế hệ trẻ về lịch sử, văn hóa và niềm tự hào dân tộc. “Các hoạt động diễn ra trong Lễ hội phải được tổ chức trang trọng, đúng nghi lễ truyền thống, đảm bảo cả phần lễ và phần hội, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc. Năm nay, nếu tổ chức, chúng tôi sẽ phải có kế hoạch cụ thể đảm bảo an toàn, tiết kiệm và hiệu quả”, Chủ tịch UBND huyện Lý Nhân cho hay.
