Khai mở tiềm năng trái cây Việt

Với diện tích canh tác hơn 1,3 triệu ha và sản lượng đạt khoảng 15 triệu tấn mỗi năm, cùng với sự đa dạng của hơn 50 loại cây ăn quả phân bố rộng khắp, Việt Nam đang sở hữu một tiềm năng to lớn để trở thành cường quốc xuất khẩu trái cây.

Đặc biệt, trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế sâu rộng, việc nhận diện và phát huy lợi thế cạnh tranh của các loại trái cây chủ lực là chìa khóa để ngành nông nghiệp Việt Nam vươn tầm.

Ngành rau quả Việt Nam đã chứng kiến sự tăng trưởng ấn tượng trong những năm gần đây. Theo số liệu từ Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, kim ngạch xuất khẩu rau quả của Việt Nam trong năm 2023 đã đạt mức kỷ lục 5,69 tỷ USD, tăng mạnh 66,7% so với năm 2022.

Đà tăng trưởng này tiếp tục được duy trì mạnh mẽ trong 5 tháng đầu năm 2024 với kim ngạch xuất khẩu đạt 2,9 tỷ USD, tăng 30% so với cùng kỳ năm trước. Những con số này minh chứng rõ ràng cho sức hấp dẫn ngày càng tăng của trái cây Việt trên thị trường quốc tế.

Trong số hơn 50 loại cây ăn quả, chuối, dứa, chanh dây và dừa được Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) xác định là những loại trái cây hội tụ nhiều lợi thế và tiềm năng xuất khẩu vượt trội.

Chuối: Với diện tích 161.000 ha và kim ngạch xuất khẩu gần 380 triệu USD vào năm 2024, chuối Việt Nam đã khẳng định vị thế tại các thị trường lớn như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, châu Âu và Mỹ. Đáng chú ý, năm 2024, Việt Nam đã vươn lên trở thành nước xuất khẩu chuối lớn thứ 9 thế giới, cho thấy sự phát triển vượt bậc về quy mô và năng lực cạnh tranh.

Có diện tích hơn 52,5 nghìn ha, dứa Việt Nam dự kiến đạt sản lượng 807.000 tấn vào năm 2026. Các sản phẩm từ dứa (tươi, đóng hộp, chế biến) đã thâm nhập thành công vào các thị trường khó tính như châu Âu, Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, Australia.

Với sản lượng đạt 163.000 tấn/năm, chủ yếu tập trung tại Tây Nguyên, chanh dây Việt Nam đã ghi dấu ấn mạnh mẽ khi lọt Top 10 quốc gia sản xuất và xuất khẩu chanh dây lớn trên thế giới. Điều này mở ra cơ hội lớn cho việc khai thác phân khúc trái cây nhiệt đới đặc trưng này.

Việt Nam sở hữu hơn 202 nghìn ha canh tác dừa, sản lượng hàng năm đạt hơn 2,28 triệu tấn. Đặc biệt ấn tượng, Việt Nam đang đứng thứ 4 về xuất khẩu dừa tại châu Á - Thái Bình Dương và thứ 5 thế giới. Năm 2024, dừa và các sản phẩm từ dừa mang về gần 1,1 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu, trong đó dừa tươi đóng góp 391 triệu USD. Dừa Việt đã có mặt tại châu Âu, Trung Quốc, Mỹ, Canada, Hàn Quốc và đang liên tục mở rộng thị trường.

Những con số này không chỉ phản ánh tiềm năng tự nhiên mà còn cho thấy những nỗ lực đáng ghi nhận của ngành nông nghiệp Việt Nam trong việc nâng cao chất lượng, xây dựng chuỗi giá trị và tìm kiếm thị trường.

Bên cạnh những thành tựu nổi bật, ngành trái cây Việt Nam vẫn đối mặt với không ít rào cản kỹ thuật từ các thị trường nhập khẩu, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến kiểm dịch thực vật, an toàn thực phẩm, và truy xuất nguồn gốc.

 Thị trường Trung Quốc, dù là đối tác lớn nhất (chiếm khoảng 65% tổng kim ngạch xuất khẩu rau quả), cũng ngày càng gia tăng yêu cầu về tiêu chuẩn chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Các thị trường cao cấp như EU, Mỹ, Nhật Bản lại có những quy định nghiêm ngặt hơn về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và mã số vùng trồng.

Theo các chuyên gia kinh tế, để tháo gỡ khó khăn và phát triển bền vững ngành hàng trái cây chủ lực, các chuyên gia và cơ quan quản lý nhà nước đã đưa ra nhiều giải pháp chiến lược. Cụ thể là cần có quy hoạch vùng trồng chuyên canh cho từng loại trái cây chủ lực, đảm bảo quy mô sản xuất lớn, tập trung, thuận lợi cho việc áp dụng khoa học kỹ thuật và quản lý chất lượng đồng bộ. Điều này giúp tối ưu hóa hiệu quả sản xuất và đáp ứng yêu cầu của thị trường xuất khẩu.

Tăng cường quản lý giống là nền tảng quyết định năng suất, chất lượng và khả năng chống chịu sâu bệnh. Cần đầu tư nghiên cứu, chọn tạo và quản lý chặt chẽ nguồn giống cây ăn quả, đảm bảo cây giống sạch bệnh, có năng suất cao và phẩm chất tốt, phù hợp với yêu cầu của thị trường.

Cập nhật và quản lý chặt chẽ dư lượng thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) là một trong những rào cản kỹ thuật lớn nhất. Các cơ quan quản lý cần thường xuyên cập nhật quy định về dư lượng thuốc BVTV của các thị trường nhập khẩu lớn, đồng thời tăng cường giám sát, kiểm soát chặt chẽ việc sử dụng thuốc BVTV tại các vùng trồng, khuyến khích áp dụng các quy trình sản xuất an toàn như VietGAP, GlobalGAP.

Xây dựng vùng nguyên liệu chuẩn và phát triển công nghiệp chế biến với việc xây dựng các vùng nguyên liệu đạt chuẩn quốc tế (có mã vùng trồng) là điều kiện tiên quyết để sản phẩm được xuất khẩu chính ngạch.

Bên cạnh đó, đầu tư vào công nghiệp chế biến sâu trái cây không chỉ giúp nâng cao giá trị gia tăng, đa dạng hóa sản phẩm mà còn giảm thiểu rủi ro khi thị trường tiêu thụ trái cây tươi gặp biến động, đồng thời kéo dài thời gian bảo quản và mở rộng thị trường. Kim ngạch xuất khẩu dừa chế biến đạt gần 1,1 tỷ USD là minh chứng rõ ràng cho tiềm năng của ngành chế biến.

Phát triển thương hiệu cho trái cây Việt Nam trên thị trường quốc tế là yếu tố sống còn để nâng cao giá trị và sức cạnh tranh. Điều này bao gồm việc xây dựng câu chuyện sản phẩm, phát triển bao bì hấp dẫn, và tham gia các hoạt động xúc tiến thương mại quốc tế.

Nhìn vào bức tranh xuất khẩu trái cây của Việt Nam, chúng ta không chỉ thấy những con số tăng trưởng ấn tượng mà còn cảm nhận được sự chuyển mình mạnh mẽ của một ngành nông nghiệp vốn phụ thuộc nhiều vào yếu tố tự nhiên.

Việc vươn lên top đầu thế giới về xuất khẩu chuối và dừa không phải là sự ngẫu nhiên, mà là kết quả của một quá trình đầu tư nghiêm túc vào sản xuất, chất lượng và mở rộng thị trường. Đây là những điểm sáng cho thấy, tiềm năng to lớn của Việt Nam trong việc chuyển đổi từ một nước xuất khẩu nông sản thô sang một quốc gia có khả năng cung cấp những sản phẩm trái cây chất lượng cao, đáp ứng được các tiêu chuẩn khắt khe nhất.

Tuy nhiên, thách thức vẫn còn đó, đặc biệt là việc đối mặt với các rào cản kỹ thuật ngày càng chặt chẽ từ các thị trường khó tính. Vượt rào không chỉ là câu chuyện của một vài doanh nghiệp tiên phong, mà là sứ mệnh chung của cả ngành. Nó đòi hỏi một sự đồng bộ từ khâu quy hoạch vùng trồng, quản lý chất lượng giống, đến việc áp dụng các quy trình sản xuất an toàn, kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật theo tiêu chuẩn quốc tế.

Điều quan trọng là phải xây dựng được niềm tin vững chắc từ đối tác nhập khẩu, biến những chứng nhận về an toàn thực phẩm, mã vùng trồng không chỉ là tờ giấy thông hành mà là minh chứng cho một nền nông nghiệp chuyên nghiệp và có trách nhiệm.

Hơn thế nữa, phát triển công nghiệp chế biến sâu và xây dựng thương hiệu quốc gia cho trái cây Việt là bước đi chiến lược, mang tính bền vững. Khi giá trị sản phẩm được nâng cao thông qua chế biến (như các sản phẩm từ dứa, dừa chế biến), ngành hàng sẽ ít bị tổn thương hơn trước những biến động giá cả nông sản tươi.

Việc xây dựng thương hiệu không chỉ là bao bì đẹp mắt, mà là câu chuyện về nguồn gốc, quy trình sản xuất, và giá trị văn hóa của trái cây Việt. Khi "thương hiệu" được khắc sâu vào tâm trí người tiêu dùng quốc tế, trái cây Việt sẽ có chỗ đứng vững chắc, không chỉ bán sản phẩm mà còn bán cả niềm tin và giá trị.

Để hiện thực hóa tầm nhìn này, cần một "nhạc trưởng" tài ba cùng sự vào cuộc quyết liệt của các bộ, ngành liên quan, các địa phương và đặc biệt là sự chủ động, đổi mới từ chính người nông dân và doanh nghiệp.

Khi mọi mắt xích trong chuỗi giá trị đều hoạt động hiệu quả và có sự liên kết chặt chẽ, trái cây Việt Nam sẽ không chỉ là nông sản xuất khẩu mà còn là đại sứ của nền nông nghiệp thông minh, bền vững, góp phần nâng cao vị thế quốc gia trên trường quốc tế.